Mong em học được cách dùng muỗng đũa để ăn, học cách chờ đến lượt khi chơi, học cách tập trung vào những nhiệm vụ được giao, học cách hòa đồng với bạn bè và cô giáo?

Từ một đứa trẻ “hoang dã” trong gia đình có vẻ với quá nhiều sự tự do, chúng ta gửi đứa trẻ đến trường mong em trở thành một đứa trẻ “nề nếp”, “ngoan ngoãn” hơn.

Cuốn sổ liên lạc của mình từ thời xa xưa đến nay vẫn còn chi chít những “Phiếu Bé Ngoan” được các cô giáo khen tặng. Bản chất của mong đợi này có nghĩa là gì?

Đó là mong đứa trẻ học được cách THÍCH NGHI với môi trường xung quanh; để đứa trẻ hiểu rằng có những quy tắc của thế giới mà em cần phải hiểu và chấp nhận để có thể tồn tại và phát triển một cách thuận lợi. Mong đợi này thật sự là hợp lí.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: Đây thường là loại mong đợi duy nhất hoặc quá chiếm ưu thế. Hiếm khi nào chúng ta tự hỏi, ngược lại: Liệu môi trường xung quanh có học cách thích nghi với đứa trẻ không?

Gánh nặng của việc thích nghi thường dồn hết lên vai đứa trẻ.

Không có gì lạ khi sự mất cân bằng này dẫn đến việc đứa trẻ không cảm thấy “thuộc về” khi đến trường và rồi không muốn đến trường. Trong mắt và trong trái tim đứa trẻ, trường học theo cách này là một nơi quá mức xa lạ.

Còn trong trường hợp “may mắn” hơn khi đứa trẻ học được cách thích nghi hoàn toàn với môi trường lớp học, một nguy cơ khác xuất hiện: Đứa trẻ có thể đánh mất chính mình.

Mình không kêu gọi một môi trường tự do “nguyên chất” khi mà đứa trẻ có thể làm bất kì điều gì mình muốn. Mình tin vào một môi trường cân bằng: Nơi cả trẻ em và môi trường xung quanh cùng thích nghi với nhau.

Để làm được điều này, cô Anneleen (Chuyên gia giáo dục Phần Lan) nói một điều mình cảm thấy rất “chạm”. Cô nói rằng người làm giáo dục cần có một Sự Nhạy Cảm Chủ Động (Active Sensitivity). Nhạy cảm để tìm kiếm cơ hội tìm hiểu đứa trẻ, giúp cho đứa trẻ cảm thấy được lắng nghe, được nhìn thấy và được chấp nhận.

❓ Một đứa trẻ 3 tuổi, 4 tuổi, 5 tuổi không phải “biết ăn, biết ngủ, biết học hành là ngoan”, là tốt rồi sao? Thật sự chúng ta cần phải để tâm xem các em có cần cảm thấy “được lắng nghe, được nhìn thấy và được chấp nhận” nữa à?

Vâng, thật là rắc rối, nhưng nếu chúng ta có quan tâm đến việc các em có thể trở thành những người độc lập, kiên cường, tự tin, có chính kiến và có lòng trắc ẩn với chính mình và người khác, thì chúng ta đành phải quan tâm đến những điều này.

Càng rắc rối hơn nữa, nhưng cũng lại thú vị hơn nữa, là để các em có thể cảm thấy “được lắng nghe, được nhìn thấy và được chấp nhận”, thì loại môi trường cần thích nghi với các em không chỉ là môi trường về tâm lý hay xã hội – cách chúng ta giao tiếp hay ứng xử với trẻ thông qua lời nói, biểu cảm, cơ thể – mà còn là MÔI TRƯỜNG VẬT LÝ – là bàn, là ghế, tủ, trần, tường, sàn, ánh sáng, âm thanh, mùi hương.

Môi trường vật lý, dù lặng lẽ, có thể đang nói với đứa trẻ rằng “Chúng tôi không quan tâm bạn là ai.”. Và đứa trẻ có thể nghe thấy điều đó.

Nhưng môi trường vật lý cũng có thể nói với đứa trẻ rằng “Chúng tôi nhìn thấy bạn, nghe thấy bạn và bạn quan trọng trong không gian này.” Và đứa trẻ cũng có thể nghe thấy điều đó.

- Một không gian học tập đa dạng, có tính linh hoạt nói với các em rằng “Bạn có quyền lựa chọn”.

- Một bức tranh do trẻ tạo nên được treo lên tường một cách trang trọng thể hiện thông điệp rằng “Những gì bạn tạo ra có giá trị” và “Nơi này cũng thuộc về bạn”.

- Một góc yên tĩnh với gối mềm, ánh sáng dịu dàng và một mùi hương dễ chịu khẳng định rằng: “Chúng tôi hiểu rằng đôi khi bạn cũng cần không gian để thư giãn và tái tạo năng lượng.”

- Những kết cấu và vật liệu thú vị, phù hợp với sở thích của đứa trẻ nói rằng: “Chúng tôi tin rằng bạn là một đứa trẻ thú vị, sáng tạo và chúng ta có rất nhiều điều để cùng làm với nhau từ những điều bạn quan tâm.”

Khi là người lớn, chúng ta đôi khi không còn thời gian và sự nhạy cảm để nghe và quan tâm những gì mà không gian xung quanh nói với chúng ta nữa. Nhưng đứa trẻ thì có thể nghe thấy.

Trẻ em cần một không gian học tập không chỉ an toàn, gọn gàng mà còn có tính thẩm mỹ, truyền cảm hứng, có cá tính, biết bao dung và thấu cảm với trẻ. Một không gian hiểu và biết thích nghi với đứa trẻ không làm cho trẻ “yếu mềm” hay “ngỗ nghịch” hơn, mà giúp trẻ mạnh mẽ và biết cách tôn trọng chính bản thân cũng như những người xung quanh.

----

📖 Mình cũng gửi đến các thầy cô và phụ huynh tóm tắt của 7 nguyên lý về thiết kế được trình bày trong quyển sách “Inspiring Spaces for Young Children” (Những không gian truyền cảm hứng cho trẻ em) của nhóm tác giả là các giáo viên, nhà giáo dục và nhà thiết kế không gian cho trẻ em (Deviney, Duncan, Harris, Rody & Berry, 2010).

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

#Lớp học THỨ NHẤT:

Bạn bước vào lớp, và điều đầu tiên bạn thấy không phải là bột mì, men hay lò nướng. Mà là... sách. Sách về bột, sách về men, sách về hóa học thực phẩm. Giáo viên bắt đầu bài học bằng cách giảng giải từng thành phần tạo nên bánh mì. “Bột mì có gluten, chính gluten này tạo ra kết cấu bánh. Men là sinh vật sống, giúp bột phồng lên, v.v...”

Bạn chăm chú lắng nghe những lý thuyết về cách các thành phần kết hợp với nhau, vai trò của nhiệt độ và độ ẩm, và cả lịch sử của từng loại bánh mì nổi tiếng trên thế giới. Bạn học lần lượt về Bánh mì Baguette từ Pháp, Focaccia từ Ý, Sourdough từ Mỹ hay bánh mì Nann của Ấn Độ.

Bạn cũng xem những bộ phim tài liệu về những đầu bếp làm bánh mì nổi tiếng. Đôi khi bạn cũng được thử nghiệm thực tế một số bước nhỏ trong quy trình làm bánh mì, nhưng đó không phải là trọng tâm. Điều quan trọng nhất là bạn hiểu được vẻ đẹp của ngành nghề này và những chuẩn mực của nghề làm bánh.

🎯 Cuối khóa học, bạn được kiểm tra bằng một bài thi để chắc rằng bạn ghi nhớ những kiến thức quan trọng đã được học. Nếu bạn đã nắm được những kiến thức trọng tâm thì giáo viên đã hoàn thành nhiệm vụ. Bạn đã trở thành một “chuyên gia” về bánh mì và việc bạn ứng dụng những kiến thức này như thế nào hoàn toàn là hành trình của riêng bạn.

#Lớp học THỨ HAI:

Khi bước vào lớp học thứ hai, trước mặt bạn là bột, men, nước và một cái lò nướng đã sẵn sàng. Ngoài ra, trên bàn giáo viên là một ổ bánh mì được đặt ngay giữa bàn. Bánh mì nóng hổi, vỏ ngoài giòn tan, ruột mềm mịn, hương vị hấp dẫn.

“Đây là mục tiêu của chúng ta,” giáo viên nói.

Bạn được cung cấp một công thức cụ thể và giáo viên hướng dẫn bạn làm từng bước một cách tỉ mỉ để tạo ra chiếc bánh mì hoàn hảo kia. Không có quá nhiều sự giải thích về nguồn gốc lịch sử hay nguyên lý ẩn giấu của các thành phần. Trọng tâm là làm ra sản phẩm đúng chuẩn.

Bạn sẽ thấy rõ ngay lập tức nếu mình làm sai: chiếc bánh có thể quá khô, quá đặc, hay quá nhão. Nhưng khi bạn làm chính xác theo công thức và kỹ thuật, cảm giác thỏa mãn với chiếc bánh mì thơm giòn trên tay là phần thưởng xứng đáng.

🎯 Cuối khóa học, bài kiểm tra đương nhiên sẽ là thực hành làm ổ bánh mì đã học. Giáo viên cẩn thận đánh giá chiếc bánh mì của bạn, từ hình thức bên ngoài cho đến kết cấu bên trong. Những người học hoàn thiện được chiếc bánh đúng chuẩn theo quy định đã công bố sẽ được công nhận hoàn thành khóa học.

#Lớp học THỨ BA:

Khi bắt đầu giờ học, giáo viên trò chuyện với bạn và những người học khác về những gì mọi người đã biết và cảm nhận về bánh mì. Giáo viên khuyến khích mọi người chia sẻ kỷ niệm của mình với bánh mì—món bánh đặc biệt mà họ yêu thích, những kỷ niệm gia đình gắn liền với việc làm bánh, hay thậm chí là những thất bại trong bếp.

Sau khi mọi người đã chia sẻ, giáo viên hướng dẫn người học chia thành các nhóm nhỏ có cùng mối quan tâm về một loại bánh mì.

Mỗi nhóm bắt đầu khám phá sâu hơn về loại bánh mì mà họ chọn, từ nguyên liệu cho đến cách làm, lịch sử và ý nghĩa văn hóa của nó. Giáo viên không đưa ra công thức cụ thể cho từng loại bánh mà khuyến khích mỗi nhóm thảo luận, thử nghiệm các công thức khác nhau.

Giáo viên thường đi qua từng nhóm, đặt câu hỏi và khuyến khích mọi người suy nghĩ sâu, toàn diện và sáng tạo hơn: “Tại sao bạn lại sử dụng tỷ lệ bột – nước này? Nếu chúng ta không sử dụng loại hạt mè này mà sử dụng hạt hướng dương thì điều gì sẽ xảy ra? Bạn nghĩ con của bạn sẽ thích chiếc bánh này không? Chúng ta nên làm gì để em bé thích chiếc bánh hơn?”

Giáo viên cùng với người học ghi chép lại những ý tưởng và tiến trình mà họ đã cùng nhau nghĩ ra và thực hiện. Đôi khi họ sẽ tổ chức một buổi trao đổi giữa các nhóm để giải đáp và cùng tìm giải pháp cho những khó khăn phát sinh.

🎯 Cuối khóa học, mọi người thực hiện chiếc bánh theo công thức riêng của mình và tổ chức một buổi nếm thử. Mọi người chia sẻ những câu chuyện đằng sau từng chiếc bánh và phản hồi cho nhau về hương vị, kết cấu và cả những câu chuyện đằng sau từng chiếc bánh.

Bài tập cuối khóa học là những trang viết chiêm nghiệm của mỗi người học về những gì mình đã học được từ quá trình làm bánh và những giá trị mà họ nhận ra từ trải nghiệm này.

Giáo viên nói rằng: Điều quan trọng không phải là bạn biết thật nhiều về bánh mì hay làm ra chiếc bánh ngon nhất. Mục tiêu của tôi là sau khóa học, bạn đã có những trải nghiệm đẹp, tin vào khả của mình, và biết cách tự tạo nên những công thức bánh mì thú vị, phù hợp hơn cho cộng đồng của bạn.

Ba lớp học trên đây có thể được phân loại thành ba tiếp cận khác nhau trong việc thiết kế chương trình:

1. Lớp học thứ nhất chú trọng vào nội dung (𝐂𝐨𝐧𝐭𝐞𝐧𝐭).

2. Lớp học thứ hai chú trọng vào sản phẩm (𝐏𝐫𝐨𝐝𝐮𝐜𝐭).

3. Lớp học thứ ba chú trọng vào quá trình (𝐏𝐫𝐨𝐜𝐞𝐬𝐬).

❓ Sự khác biệt của ba cách tiếp cận này là gì? Bạn sẽ thích cách học nào nhất? Hoặc nếu là một hiệu trưởng, một giáo viên của một ngôi trường, bạn sẽ muốn giáo dục học sinh theo cách nào?

Trong ảnh bên dưới là một số CÂU HỎI để mọi người so sánh và chiêm nghiệm thêm. Những câu hỏi này không chỉ có giá trị cho bậc học mầm non mà còn cho tất cả các bậc học cao hơn.

Dù những câu hỏi có vẻ đơn giản, nhưng đằng sau mỗi câu trả lời sẽ là những niềm tin rất khác nhau và dẫn đến những thực hành khác nhau. Kể cả thứ tự của việc trả lời câu hỏi cũng tạo ra sự khác biệt.

Đây là những câu hỏi mà bất kì người làm giáo dục nào cũng nên tự hỏi chính mình để biết rằng mình đang theo đuổi một lý tưởng giáo dục như thế nào.

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

Hệ sinh thái “nhà kính” của mình với những điều kiện ổn định, an toàn, được kiểm soát chặt chẽ, trái ngược với những câu chuyện kể của ba mẹ mình về những mùa hè bơi sông, tắm suối, leo cây, hái trái với rất nhiều những biến cố bất ngờ xảy đến. Mình chưa bao giờ nghĩ kĩ về tác động của việc này cho đến khi lớn lên và xung quanh mình mọi người bắt đầu nói nhiều hơn về việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Về mặt lý trí, mình luôn hiểu đây là những điều cần thiết và cần phải làm. Tuy nhiên sâu thẳm bên trong, mình cảm thấy dường như mình không thể xây đắp được một cảm giác gắn kết với thế giới tự nhiên, đặc biệt là thực vật, cây cối như cái cách mà các thế hệ đi trước có được. Giống như một sự đứt gãy về mặt tình cảm, không thể yêu thương được điều đáng lý ra mình cần phải yêu.

Chỉ mới gần đây thôi thì cảm giác này mới có sự thay đổi đáng kể. Trong một chuyến đi gần 3 tuần đi qua một số nước Châu Âu, khi di chuyển liên tục từ những nơi có thật nhiều mảng xanh trong thành phố cho đến những nơi đã bị bê tông hóa gần như hoàn toàn thì lần đầu tiên mình mới thật sự thấm thía giá trị của tự nhiên.

Thật sự là giống như câu hát của Đen Vâu, ở những thành phố ít cây cối, việc “thở cũng làm ta lao lực”. Khi không có cây xanh, không khí đặc quánh lại, nặng nề, lẫn với mùa xăng xe, bụi đường, thuốc lá. Đó là một sự đối lập hoàn toàn với không khí dịu mát lẫn với mùi của lá cây, hoa cỏ, loãng hơn, nhẹ hơn, ở những thành phố có nhiều cây xanh.

Sự đối lập này quá rõ ràng, không thể không để tâm vì khi ngay hôm trước mình vừa thấy “dễ thở” thì hôm sau lại thấy “khó thở” và ngược lại. Trải nghiệm này làm cho mình chợt thấy quý, thấy cần không gian xanh hơn rất nhiều so với trước đây.

Và mình bắt đầu để ý hơn khi ở trong khu nhà mình đang sống, khu vực có nhiều cây xanh dường như tạo ra một kiểu “tiểu khí hậu” hoàn toàn khác biệt. Mình dần chậm lại để trân trọng vẻ đẹp và sự tồn tại của một bông hoa, của một tiếng chim hót hay một chiếc lá rụng. Dù hơi muộn màng, nhưng ít nhất giờ đây trong lòng mình đã có một tình cảm chân thật hơn rất nhiều với tự nhiên.

-----

Khi tìm hiểu kỹ hơn về trạng thái ĐỨT GÃY KẾT NỐI VỚI TỰ NHIÊN này, đặc biệt giữa trẻ em và thiên nhiên, mình thấy có một số nguyên nhân như sau:

1.Loài người chúng ta cảm thấy có một khoảng cách nhất định với các loài sinh vật khác, đặc biệt với cây cối, vì chúng rất khác biệt so với chúng ta, về đặc điểm và lối sống.

Chúng ta dễ cảm thông và yêu thương một con người hơn là một con vật, và dễ yêu thương một chú chú chó hay mèo hơn là một cái cây. Một mối quan hệ thường được xây dựng dựa trên những điểm tương đồng và sự tương tác. Thật không dễ để nhận ra rằng một cái cây tương đồng với ta ra sao và ta phải giao tiếp, tương tác qua lại với nó thế nào.

2.Cảm giác “ghê sợ” (disgust) theo tâm lý học tiến hóa là một cảm giác hữu ích mà loài người được di truyền qua nhiều thế hệ để bảo vệ chúng ta khỏi những nguy cơ tiềm ẩn trong thế giới tự nhiên. Khi nhìn thấy sâu bọ, rắn hay những thứ ẩm ướt và dơ bẩn, phản ứng đầu tiên của chúng ta thường là rụt lại, tránh xa.

Những hậu quả nghiêm trọng liên quan đến tính mạng từ những cơn đại dịch có nguồn gốc từ động vật, vi sinh vật như COVID-19 cũng làm chúng ta e sợ hơn với thế giới tự nhiên. Chúng ta đã quen với khái niệm “vô trùng”, “khử khuẩn” và sự sạch sẽ trong mọi thứ xung quanh. Thiên nhiên nói chung có vẻ là một thứ gì đó thú vị khi đọc qua trang sách, xem TV hay đứng từ xa quan sát, nhưng việc lại gần và chung sống thì trở thành điều gì đó xa lạ và nguy hiểm.

3.Thế giới hiện đại với những tiện nghi và sự cuốn hút của lối sống và các hoạt động giải trí nhân tạo cũng như áp lực từ cuộc sống làm cho thời gian tiếp xúc với thiên nhiên ngày càng thu hẹp dần đi, sự hiểu biết, mối gắn kết với thiên nhiên ngày càng trở nên mờ nhạt.

4.Cảm giác bé nhỏ của mỗi cá nhân khi đứng trước những vấn về môi trường quá lớn lao làm chúng ta hoài nghi về khả năng tạo ra sức ảnh hưởng và đóng góp của mình để xoay chuyển tình thế.

Đặc biệt với trẻ em, làm thế nào để giải thích cho các em về những vấn đề vĩ mô như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, sự tuyệt chủng của các loài động vật để trẻ không cảm thấy mọi thứ quá đáng sợ? Làm thế nào để liên kết ý nghĩa của mỗi hành động nhỏ hằng ngày với một bức tranh lớn hơn trong tâm trí của các em?

Với những nguyên nhân như trên thì có thể thấy rằng:

Chúng ta không thể mặc định rằng trẻ em lớn lên sẽ biết yêu lấy môi trường xung quanh và chỉ cần chúng ta kêu gọi rằng “Hãy bảo vệ môi trường” là các em sẽ thấy đồng cảm và biết mình cần phải làm gì. Mối quan hệ với thiên nhiên là một mối quan hệ cần phải vun đắp theo thời gian một cách tỉ mỉ và cận trọng.

-----

Trong buổi webinar vừa rồi, cô Anneleen đã chia sẻ một mô hình rất hữu ích. Đó là Mô hình Cây (Tree Model) của tác giả Palmer về ba thành tố của Giáo dục môi trường:

- Giáo dục TRONG môi trường (𝐄𝐝𝐮𝐜𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐢𝐧 𝐭𝐡𝐞 𝐞𝐧𝐯𝐢𝐫𝐨𝐧𝐦𝐞𝐧𝐭): trẻ em vui chơi, học tập, sinh hoạt trong môi trường tự nhiên thường xuyên để hình thành những trải nghiệm tích cực, những kết nối cá nhân với thế giới tự nhiên.

- Giáo dục VỀ môi trường (𝐄𝐝𝐮𝐜𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐚𝐛𝐨𝐮𝐭 𝐭𝐡𝐞 𝐞𝐧𝐯𝐢𝐫𝐨𝐧𝐦𝐞𝐧𝐭): trẻ em xây đắp sự hiểu biết về thế giới tự nhiên, hiểu về mối quan hệ giữa các thành tố trong tự nhiên với nhau và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.

- Giáo dục VÌ môi trường (𝐄𝐝𝐮𝐜𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐟𝐨𝐫 𝐭𝐡𝐞 𝐞𝐧𝐯𝐢𝐫𝐨𝐧𝐦𝐞𝐧𝐭): trẻ em tham gia tích cực, chủ động và sáng tạo vào các hành động thực tiễn để có thể bảo vệ và cải thiện môi trường xung quanh.

Cả ba thành tố này đều cần thiết nhưng mình cảm thấy chúng ta có thể có xu hướng tập trung quá nhiều vào yếu tố thứ 3 dưới hình thức nhưng lời kêu gọi và phong trào “sớm nở tối tàn” thay vì thật sự chăm chút cho 2 thành tố còn lại.

Tác giả David Sobel trong quyển sách Trẻ em và Tự nhiên có một đoạn viết mình thấy rất ấn tượng. Ông phản biện cách tiếp cận truyền thống mà người lớn hay sử dụng khi dạy về các vấn đề môi trường cho trẻ em, ví dụ như:

[Các khu rừng mưa đang dần biến mất; vậy thì hãy dạy cho trẻ em về những điều kinh khủng sẽ xảy ra khi rừng mưa biến mất để các em sẽ hành động để cứu lấy chúng!

Thay vì vậy, tôi quan tâm hơn đến việc nuôi dưỡng mối quan hệ giữa trẻ em và những cái cây trong chính sân nhà của chúng, như một bước đệm để các em có thể góp sức bảo vệ rừng mưa nhiệt đới khi lớn lên, khi các em có thể thực sự làm được điều gì đó. Việc trò chuyện với cây và trốn sau những cái cây cần đến trước việc cứu lấy những cánh rừng.]

-----

Tuổi thơ là một giai đoạn rất kì diệu khi mà trẻ em thường cảm thấy ngạc nhiên, tò mò, hứng thú với rất nhiều điều. Đó là một giai đoạn nhạy cảm và quan trọng để xây dựng rất nhiều những nền tảng kiến thức và cả những mối quan hệ có thể theo các em đến suốt cuộc đời.

Thật là bận rộn làm sao, nhưng quả thật là trong những mối quan hệ cần vun đắp ấy còn có cả mối quan hệ với tự nhiên. Chỉ khi những mối quan hệ lành mạnh và thân thuộc này giữa trẻ em và thiên nhiên tồn tại thì có lẽ chúng ta mới có thể đòi hỏi và tin tưởng vào một thế hệ có trách nhiệm với môi trường xung quanh hơn: biết phát triển để đáp ứng những nhu cầu của mình nhưng không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của những thế hệ tương lai khác.

----

Chủ đề về giáo dục môi trường và phát triển bền vững là một chủ đề thật sự rất lớn, có rất nhiều điều có thể bàn luận. Trong phạm vi bài viết này mình chỉ xin nói đến một khía cạnh nhỏ và gợi ý một số giải pháp cụ thể hơn trong phần hình ảnh kèm theo cũng như các thông tin trong phần bình luận.

Mình cũng vẫn đang trong hành trình xây đắp lại mối quan hệ của mình với thiên nhiên nên mình không phải là một chuyên gia hay một hình mẫu lý tưởng nào cả, mọi người cứ đóng góp và chia sẻ thêm thông tin, suy nghĩ nhé.

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

(Bài viết có những yếu tố có thể tạo cảm xúc mạnh)

Trong bộ phim tài liệu nổi tiếng của HBO vào năm 1990 mang tên Đứa Trẻ của Sự Giận Dữ (Child of Rage), Beth Thomas – cô bé 6 tuổi rưỡi với ánh nhìn lạnh lẽo, thản nhiên nói về việc em đã cố gắng dùng con dao lấy đi từ nhà bếp để giết em trai của mình.

Đây không phải lần đầu tiên em có ý định này. Và cũng không chỉ với em trai, em cũng nói một cách hết sức bình thản trước ống kính rằng em muốn làm hại cả ba và mẹ nuôi của mình.

Beth và em trai đã được một cặp vợ chồng nhận nuôi từ khi em 19 tháng tuổi. Ba mẹ nuôi của hai đứa trẻ không hề biết điều gì đã xảy ra với các em khi đó. Nhưng dần dần, khi Beth có những biểu hiện ngày càng hung hăng và bạo lực, họ mới tìm hiểu kỹ càng và nhận ra rằng Beth đã trải qua những năm tháng đầu đời bị lạm dụng và bạo hành nghiêm trọng bởi chính người cha ruột của mình.

Trong những cơn mơ, em gào thét về những khoảnh khắc trong quá khứ, cho dù khi ấy em còn rất nhỏ - ở độ tuổi mà người ta vẫn thường nghĩ rằng trẻ em sẽ không ghi nhớ được điều gì.

Beth được một số nhà trị liệu chẩn đoán mắc phải Rối loạn Gắn bó Phản ứng (𝐑𝐞𝐚𝐜𝐭𝐢𝐯𝐞 𝐀𝐭𝐭𝐚𝐜𝐡𝐦𝐞𝐧𝐭 𝐃𝐢𝐬𝐨𝐫𝐝𝐞𝐫 – 𝐑𝐀𝐃) – trạng thái mà các em nhỏ sau khi trải qua việc bị bỏ rơi, lạm dụng, bạo hành trong những ngày tháng đầu đời đã không thể hình thành được kết nối và sự gắn bó với những người chăm sóc mình nữa.

Trong trường hợp của Beth, ngay cả khi ba mẹ nuôi rất quan tâm và cố gắng yêu thương em, em cũng không cảm nhận và hồi đáp được tình yêu thương này, mà chỉ còn lại sự vô cảm, tức giận đến nỗi muốn làm tổn thương họ và cả những người xung quanh khác.

Nhưng tại sao những trải nghiệm đau thương này lại ám ảnh những đứa trẻ như Beth nhiều như vậy?

Những vết thương vô hình từ những mối quan hệ bị đứt gãy trong quá khứ rất có thể sẽ theo các em đến suốt cuộc đời.

Ở cuối bộ phim tài liệu, sau khi trải qua một khoảng thời gian trị liệu, Beth đã dần hình thành được ý niệm về đạo đức, dần cảm nhận và hiểu được thế nào là tình yêu thương.

Khi nói về những gì đã xảy ra, sự vô hồn và lạnh lẽo không còn nữa mà em đã nói với ánh mắt áy náy, buồn bã rằng: “Khi con làm tổn thương người khác, con cũng đang làm tổn thương chính phần tốt đẹp trong con...” và bật khóc.

-----

Tuy nhiên, việc hỗ trợ cho những trẻ em với những tổn thương sâu sắc như vậy là không hề dễ dàng. Sau khi bộ phim tài liệu về Beth được công bố, rất nhiều những tranh luận đã diễn ra về cách mà Beth được điều trị và cách mà những đoạn phỏng vấn với em được thực hiện.

Câu chuyện trở nên phức tạp hơn khi một trong những người chịu trách nhiệm điều trị chính cho Beth là Connell Watkins đã bị buộc tội ngộ sát một bé gái 10 tuổi (cũng được chẩn đoán mắc RAD). Trong một phiên trị liệu, Watkins sử dụng một liệu pháp mang tên 𝐑𝐞𝐛𝐢𝐫𝐭𝐡𝐢𝐧𝐠 𝐓𝐡𝐞𝐫𝐚𝐩𝐲 (Liệu pháp tái sinh).

Watkins và các trợ lý của mình đã bọc cô bé trong những tấm chăn dày để mô phỏng lại quá trình sinh nở và yêu cầu cô bé cố gắng thoát ra như cách em đã từng được sinh ra. Liệu pháp được thực hiện với ý nghĩa để em “tái sinh” và hình thành lại cảm giác gắn bó với những người chăm sóc mới của em. Nhưng thực tế là cô bé đã ngạt thở và qua đời khi bị đè lên người một khối lượng ước tính có thể lên đến hàng trăm kg.

Một liệu pháp khác cũng tạo nên sự phản đối gay gắt và rất có thể đã được sử dụng với Beth là liệu pháp 𝐇𝐨𝐥𝐝𝐢𝐧𝐠 𝐓𝐡𝐞𝐫𝐚𝐩𝐲 (Liệu pháp ôm chặt). Trong liệu pháp này, trẻ sẽ bị giữ rất chặt bởi cha mẹ hoặc người trị liệu trong một thời gian dài. Khi đó, trẻ sẽ có thể phản kháng rất mạnh mẽ và bộc lộ những cảm xúc giận dữ, đau khổ. Người trị liệu hoặc cha mẹ tiếp tục ôm chặt trẻ cho đến khi trẻ chấp nhận sự ôm ấp đó và đạt được trạng thái bình tĩnh, tái kết nối với cảm giác an toàn và yêu thương.

Tuy nhiên, người đã tạo nên liệu pháp này là Neil Feinberg đã nhận những phản đối mạnh mẽ từ giới chuyên môn vì sự bạo lực của quá trình trị liệu này. Tổ chức ACT chuyên cảnh báo về những phương pháp trị liệu tương tự thông tin rằng cuối cùng Neil Feinberg đã bị rút giấy phép hành nghề vĩnh viễn.

Thật đau lòng khi nghĩ về những đứa trẻ đã trải qua những bất hạnh lại tiếp tục có những trải nghiệm “chữa lành” nhưng thực sự lại là một hình thức bạo lực khác!

-----

Sự gắn bó (𝐀𝐭𝐭𝐚𝐜𝐡𝐦𝐞𝐧𝐭) giữa trẻ em và người chăm sóc ngay từ khi vừa mới sinh ra là một yếu tố cốt lõi trong quá trình phát triển của mỗi đứa trẻ. Các em rất cần sự quan tâm, phản hồi, và cảm giác được yêu thương để hình thành nền tảng lành mạnh cho cách các em ứng xử với chính mình và thế giới xung quanh.

Không phải vì các em còn nhỏ mà các em sẽ không nhớ gì hay những vết thương vật lý rồi cũng sẽ phai mờ nên không sao cả. Chính những vết thương không nhìn thấy được, cũng không nhớ được, có thể để lại những dấu ấn sâu đậm nhất.

-----

- Việc chẩn đoán cho trẻ em sau khi gặp phải những tổn thương tâm lý, đặc biệt chẩn đoán về Rối loạn Gắn bó Phản Ứng (RAD) theo mình là cần phải được đưa ra một cách rất THẬN TRỌNG. Không phải trẻ em nào đi qua những trải nghiệm tổn thương trong quá khứ cũng sẽ gặp phải những vấn đề nghiêm trọng và theo những cách giống nhau.

- Các liệu pháp sử dụng để hỗ trợ cho các em cũng cần phải được cân nhắc thực hiện hết sức thận trọng.

- Với sự hỗ trợ, đồng hành hợp lý của người chăm sóc và các chuyên gia tâm lý, nhiều trường hợp trẻ em cũng có thể phục hồi và có một cuộc sống bình thường.

Một số tài liệu tham khảo cho bài viết này mọi người xem thêm ở phần bình luận nhé.

--------

𝑳𝒊𝒏𝒉 𝑯𝒐̂̀ - 𝑻𝒉𝒆 𝑴𝒂𝒓𝒗𝒆𝒍𝒍𝒆𝒓

Tiến sĩ Giáo dục học

Đáng tiếc là sau câu nói này thì Kỳ Duyên đã không làm rõ thêm được quan điểm đã nêu ra. Nhưng mình đoán rằng có lẽ đâu đó Kỳ Duyên đã nghe được ý tưởng rằng mỗi người có một cách thức học tập, tiếp thu kiến thức khác nhau.

Quan điểm này xuất phát từ mô hình được đề xuất bởi một số học giả và được phát triển hoàn chỉnh hơn bởi Neil Fleming. Mô hình tên là VARK, phân loại 4 loại PHONG CÁCH HỌC TẬP chính (Learning styles):

V (Visual) – Hình ảnh

A (Auditory) – Âm thanh

R (Read/Write) – Đọc/viết

K (Kinesthetic) – Vận động/ Xúc giác

Quan điểm cơ bản của mô hình này là mỗi cá nhân có một phong cách học tập hay cách thức tiếp thu thông tin hiệu quả nhất. Việc giảng dạy/ học tập phù hợp với phong cách đó sẽ giúp cải thiện kết quả học tập. Nhiều người ủng hộ quan điểm này tin rằng phong cách học tập là bẩm sinh, không thay đổi theo thời gian và bối cảnh.

Ví dụ, nếu một người học thiên về hình ảnh, họ sẽ luôn tiếp thu kiến thức tốt hơn khi được truyền đạt qua biểu đồ, tranh ảnh hoặc video. Nếu một người thiên về học qua âm thanh, việc thảo luận hay nghe bài giảng sẽ hiệu quả hơn đối với họ.

Những người thiên về đọc/viết học hiệu quả hơn khi đọc tài liệu, viết ghi chú. Còn những người thiên về vận động thì nên học thông qua thực hành.

Trên bề mặt, ý tưởng này có vẻ rất hợp lý và nhân văn: mỗi người đều khác biệt và có cách tiếp thu kiến thức riêng. Nếu có thể xác định được phong cách học tập của từng cá nhân, chúng ta có thể cá nhân hóa quá trình giảng dạy, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

Đây cũng là một ý tưởng đơn giản, dễ tiếp cận nên đã được lan truyền rộng rãi trên toàn thế giới.

Mặc dù có vẻ hấp dẫn, liệu mô hình nó có thực sự đúng và hữu ích?

1) THIẾU CƠ SỞ BẰNG CHỨNG KHOA HỌC

VARK hoặc phiên bản trước đó là VAK một trong những mô hình lý thuyết bị chỉ trích nhiều nhất vì thiếu bằng chứng thuyết phục.

Các nghiên cứu ban đầu về VARK thường dựa trên các kết quả tự đánh giá của người học, nhưng những kết quả này không đáng tin cậy để rút ra kết luận về hiệu quả của việc học theo phong cách cá nhân.

Các thí nghiệm khoa học nghiêm ngặt hơn cho thấy rằng việc dạy và học theo phong cách học tập của người học không mang lại cải thiện đáng kể về kết quả học tập. Một người có thể học tốt bằng phong cách này với nội dung học này nhưng với nội dung học khác thì trở nên không hiệu quả. Có bằng chứng cho thấy người học có lúc còn có thể tiếp thu tốt hơn khi sử dụng phong cách khác với phong cách mà họ cho là phù hợp nhất.

Các nghiên cứu cho thấy có nhiều yếu tố khác quan trọng hơn ảnh hưởng đến hiệu quả học tập, chẳng hạn như động lực của người học, kiến thức nền tảng, và trạng thái cảm xúc khi học tập. Trong khi đó, cách thức truyền tải thông tin như trong mô hình VARK không có tác động đáng kể đến kết quả học tập.

Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu xem "phong cách học tập" theo mô hình VARK chỉ là một Huyền Thoại (Myth), không có cơ sở khoa học vững chắc.

2) NGUY CƠ BỊ ĐÓNG KHUNG BỞI "NHÃN DÁN PHONG CÁCH"

Các mô hình phân loại con người, dù là về tính cách hay cách thức học tập, đều có hai mặt. Một mặt, nó có thể giúp chúng ta tôn trọng sự khác biệt và tính cá nhân. Do đó việc phân loại có thể rất hữu ích. Tuy nhiên, mặt khác, một mô hình quá đơn giản và không đủ sức mạnh giải thích có thể tạo ra những khuôn mẫu cứng nhắc.

Chẳng hạn, khi một người tự nhận mình thuộc phong cách học tập hình ảnh hoặc âm thanh, họ có thể từ chối việc đọc vì nghĩ rằng việc này không phù hợp với họ. Điều này có thể khiến họ bỏ lỡ những cơ hội học tập quan trọng thông qua đọc, vốn là một kỹ năng cần thiết trong nhiều lĩnh vực học tập và công việc.

Từ góc độ giáo viên, việc chỉ dạy theo phong cách học tập của học sinh là một thực hành đáng lo ngại. Hạn chế phương pháp truyền tải thông tin, chẳng hạn như chỉ sử dụng video cho học sinh thiên về hình ảnh, chỉ cung cấp tài liệu đọc cho học sinh thiên về đọc/viết hoặc chỉ cung cấp bài giảng âm thanh cho học sinh thiên về âm thanh, có thể dẫn đến việc người học bỏ lỡ cơ hội tiếp cận kiến thức theo nhiều cách khác nhau.

Nhiều phụ huynh cũng có thể đang chi tiền cho những dịch vụ và chương trình để tìm ra phong cách học tập cho con và theo đuổi nó nhưng không thật sự hiểu rõ về tác động của quan điểm này.

➡️ Thay vì dán nhãn cho bản thân mình hay cho người khác với một phong cách cố định, các nhà nghiên cứu về vấn đề này khuyên rằng chúng ta nên đa dạng hóa cách tiếp cận và truyền tải thông tin.

Mỗi phương thức tiếp nhận thông tin đều có ưu và nhược điểm trong những bối cảnh khác nhau. Do đó, không nên thu hẹp lại mà hãy giúp người học mở rộng cách học tập, linh hoạt thử nghiệm để tìm ra cách học tốt nhất, hoặc kết hợp nhiều cách học khác nhau cho mỗi tình huống học tập.

➡️ Quay lại với câu trả lời của Kỳ Duyên. Mình rất ấn tượng với vẻ đẹp, sự nỗ lực của Duyên trong tập này. Nhưng việc Kỳ Duyên lý giải rằng bạn không thích đọc sách vì có những cách tiếp thu tri thức mà bạn ấy thấy thích hơn, và nhận định rằng đó là những cách học của một người “thực tế” thì thật sự là một lập luận cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng.

Xin chia sẻ một chút từ góc độ chuyên môn về câu chuyện đang được bàn luận rất sôi nổi này với mọi người. Các tài liệu tham khảo và một số quan điểm, ví dụ mở rộng khác, mời mọi người xem thêm ở phần bình luận.

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

Lần cuối cùng bạn chơi đùa với màu sắc, với những hình khối, chạm tay vào đất sét, giấy, bút sáp màu hay cọ vẽ là khi nào?

Đối với bạn nghệ thuật là gì và bạn có tự tin rằng mình là một người có tính nghệ thuật?

Trong tuổi thơ của bạn, bạn đã tiếp cận với nghệ thuật ra sao?

Có nhiều cách ĐỊNH NGHĨA về nghệ thuật và dạy cho trẻ em về nghệ thuật.

- Với nhiều người, nghệ thuật là những sản phẩm, là những bức tranh, những bức tượng điêu khắc, những bản nhạc, bài thơ và những vở kịch đã được hoàn thiện một cách đáng trầm trồ và ngưỡng mộ.

- Nghệ thuật cũng có thể là những hoạt động thủ công với những hướng dẫn từng bước đi kèm để rèn luyện những kỹ năng như cách cầm kéo, cách pha màu, cách tạo hình.

- Nghệ thuật cũng có thể là những trải nghiệm tự do, đầy ngẫu hứng để thử nghiệm những kết hợp đầy bất ngờ của màu sắc, chất liệu, âm thanh, ánh sáng. Sẽ không ai phán xét việc bạn tạo ra những gì vì tất cả các kết quả của quá trình này đều đẹp đẽ và đáng trân trọng theo cách riêng.

- Nghệ thuật cũng có thể là, như cô Vea Vecchi - người đã tạo nên những xưởng nghệ thuật (Atelier) đầu tiên tại các trường mầm non ở Reggio Emilia mô tả:

Có những cách định nghĩa về nghệ thuật làm cho nghệ thuật trở thành một điều gì đó quý giá và tinh tế chỉ dành cho một số ít người đủ tài năng và khổ luyện, chỉ diễn ra ở những không gian chuyên nghiệp. Với cách hiểu này, không phải ai cũng là một nghệ sĩ.

Nhưng cũng có những cách định nghĩa về nghệ thuật làm cho nghệ thuật trở nên gần gũi và có thể thực hành ở bất kì đâu, trong bất kì hoàn cảnh nào.

Làm nghệ thuật về bản chất là đặt ra những câu hỏi trong sự tò mò, ngạc nhiên, có những cảm nhận, suy nghĩ sâu, thử nghiệm những khả năng, và sử dụng những ngôn ngữ, chất liệu khác nhau để tìm kiếm và thể hiện những câu trả đã tìm được.

Bạn thích hướng định nghĩa nào hơn?

Mình thì chọn hướng thứ hai.

Với cách hiểu này, ai cũng có thể học và thực hành nghệ thuật. Cha mẹ hay các giáo viên không cần phải là những người nghệ sĩ chuyên nghiệp để đồng hành cùng các em bé trong hành trình sống một cách nghệ thuật. Các em cũng không cần phải gánh trên vai áp lực của việc tạo ra những sản phẩm đẹp đẽ để người khác khen ngợi.

Mình đã từng trò chuyện với một em bé quyết định ngừng vẽ chỉ vì em nhận ra rằng em không thể vẽ đẹp bằng cô giáo và các bạn.

Đúng là nghệ thuật có một số ngôn ngữ đặc trưng riêng như các loại màu vẽ, các loại đất nặn, các chất liệu, nhạc cụ, những động tác, những chuyển động. Và chúng ta cần phải học để sử dụng những loại ngôn ngữ này.

Tuy nhiên, việc chỉ học một loại ngôn ngữ duy nhất và xem việc sử dụng thuần thục ngôn ngữ này là đích đến có thể làm cho một người không bao giờ có thể hiểu được vai trò nghệ thuật và đánh mất đi “một cách sống” rất đẹp trong cuộc đời.

Khi việc học vẽ chỉ để giải trí, hoặc chỉ để trở thành những người biết vẽ rất đẹp, thì một đứa trẻ nhận ra mình không thể vẽ đẹp như mọi người, cũng không còn thấy vui vẻ nữa, đương nhiên sẽ muốn ngừng vẽ, và nghĩ rằng nghệ thuật không dành cho mình.

Nhưng nếu đứa trẻ hiểu rằng việc sử dụng màu nước, màu sáp, màu chì chính là công cụ để khám phá thế giới và biểu đạt những suy nghĩ, ý tưởng của mình, và mỗi người hoàn toàn có thể có cách khám phá và biểu đạt khác nhau, thì đứa trẻ sẽ sẵn sàng thử nghiệm nhiều hơn và biết sử dụng những công cụ này trong cuộc sống thực của mình.

Trong những trường học xem nghệ thuật là một thái độ sống, một lối sống:

1. Các em bé sẽ trải nghiệm những công cụ nghệ thuật khác nhau và học cách sử dụng chúng, cũng giống như việc học ngôn ngữ nói, là để các em có thêm lựa chọn trong việc tư duy và “cất lên TIẾNG NÓI của mình”.

2. Việc học cách sử dụng các công cụ/ngôn ngữ nghệ thuật không phải là để tạo ra những sản phẩm đẹp đẽ, thú vị mang về nhà cho ba mẹ, và cũng không chỉ là để rèn luyện các kĩ năng vận động tinh. Sẽ có những hoạt động, dự án khuyến khích các em sử dụng những ngôn ngữ nghệ thuật để khám phá, học hỏi và tương tác với thế giới.

Ví dụ, học sử dụng bút chì là để các em vẽ lại khu vườn nhà em với những loài cây, những loài hoa và giới thiệu cho cô giáo và các bạn trong quá trình tìm hiểu về thực vật. Hay để các em vẽ phác thảo ý tưởng về một ngôi nhà cho bạn gấu bông trước khi sử dụng những vật liệu để thực sự tạo nên ngôi nhà ấy.

3. Nghệ thuật được hiểu là một thái độ sống chú tâm, sâu sắc, và nhiệt tình với cuộc sống, Do đó các em không cần phải vội vã chạy theo hết hoạt động này đến hoạt động khác để tạo ra những sản phẩm không thực sự có nhiều ý nghĩa với cuộc sống của các em.

4. Việc biểu diễn nghệ thuật không phải là những tiết mục, những buổi triển lãm tách rời khỏi việc học tập, thậm chí là làm đứt gãy việc học và làm cho các giáo viên trở nên mệt mỏi, kiệt sức.

Biểu diễn nghệ thuật là cơ hội để các em GIAO TIẾP với cộng đồng thông qua ngôn ngữ của nghệ thuật. Các em có thể nói với mọi người rằng các đã học được gì và có những ý tưởng, ý kiến gì về thế giới xung quanh.

Hãy cùng chiêm nghiệm lại về cách chúng ta – những người lớn đang chăm sóc và làm việc với trẻ hiểu như thế nào về nghệ thuật. Sự thay đổi lớn lao về giáo dục thực tế bắt đầu từ việc đặt ra những câu hỏi hết sức cơ bản như thế này.

-----

Xin gửi tặng Ba Mẹ và các Thầy Cô 4 điểm lưu ý về xây dựng xưởng/studio nghệ thuật/atelier mình đã tổng hợp dựa trên ý tưởng và các nguyên lý của tác giả Ann Pelo lấy cảm hứng từ tiếp cận giáo dục Reggio Emilia.

Trong phạm vi bài viết, sẽ thật khó để có thể giải thích cụ thể từng yếu tố, nếu có những thắc mắc hoặc muốn thảo luận sâu hơn, mọi người cứ để lại bình luận hoặc liên hệ trực tiếp với mình nhé.

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

Hôm qua mình đến tham quan cửa hàng Nitori thứ hai vừa được khai trương ở Việt Nam.

Dù đã lang thang nhiều cửa hàng IKEA hay các thương hiệu bán đồ nội thất và gia dụng ở các nước trên thế giới, mình vẫn thật sự ngưỡng mộ tư duy và cách mà cửa hàng Nhật này [Giáo dục Khách hàng] về những sản phẩm của họ.

Mình quan sát thấy có hai nhóm khách hàng đến cửa hàng.

1. Một là nhóm rất hiểu mình muốn gì, có kiến thức và có đầy động lực để mua chính xác món đồ đó.

2. Hai là nhóm cũng không có dự định gì cụ thể, cũng không có động lực để mua gì, chỉ đi tham quan, cưỡi ngựa xem hoa là chủ yếu.

Theo mình thấy thì nhóm khách hàng thứ hai chiếm đa số.

Nếu không có chiến lược hiệu quả thì rất nhiều khách hàng sẽ bước ra khỏi cửa hàng mà không mua gì, cũng không mang theo dự định sẽ mua gì trong tương lai.

Khi bước vào cửa hàng, mình cũng nằm trong nhóm số hai này - nhóm có một cái [đầu rỗng] và một [trái tim lạnh lẽo].

Nhưng mình cảm thấy rất ngạc nhiên trước những điều tưởng chừng như nhỏ bé mà thương hiệu Nhật Bản này đã dùng để thuyết phục mình rời cửa hàng với một xe đẩy toàn những thứ mình không hề có dự định mua từ trước.

Đương nhiên thì chất lượng của sản phẩm cũng là một yếu tố quyết định. Nhưng điều mình muốn nói ở đây là: Tư duy [GIÚP KHÁCH HÀNG VƯỢT KHÓ].

➡️ Ở quầy bán nệm, cửa hàng biết rằng người tham quan sẽ có nhu cầu nằm thử nệm, đôi khi chỉ vì tò mò chứ không phải vì có nhu cầu thật sự. Nhưng sự tò mò đơn thuần này không đủ để họ vượt qua một trở ngại nho nhỏ: phải cởi giày ra trước khi lên thử nệm.

Một cửa hàng nệm nào đó khác vì muốn bảo vệ những chiếc nệm của mình sẽ cho rằng việc cởi giày là nhiệm vụ và phép lịch sự của người mua.

Nhưng ở Nitori thì họ quyết định giải quyết vấn đề vướng mắc này là nhiệm vụ của chính cửa hàng nên họ bố trí thêm một tấm phủ ở ngay vị trí để chân với một dòng chữ kèm theo là “Thử nệm mà vẫn mang giày”.

➡️ Khi đến khu vực bán gối, cửa hàng hiểu rằng khách hàng sẽ có nhu cầu thử gối. Nhưng những chiếc gối bày dọc theo các kệ nằm thẳng đứng thì không phù hợp để thử. Nên họ bố trí ngay bên cạnh một chiếc giường gọi là “Giường Thử Gối”.

➡️ Ở khu vực bán các loại thảm cho nhà tắm, sản phẩm đặc biệt của họ là những chiếc thảm thấm nước cực nhanh bằng đá, bằng gốm, bằng diatomite.

Cửa hàng hiểu rằng khách hàng sẽ gặp khó khăn trong việc hình dung được khái niệm “thấm nước nhanh” này là như thế nào và khác gì so với các loại thảm vải thông thường. Do đó ở mỗi loại thảm, cửa hàng bố trí một tấm thảm nhỏ để thử nghiệm, bên cạnh đó là một bình xịt nước.

Mình quan sát thấy hai người bạn thích thú đứng thử xịt nước vào từng tấm thảm và nhìn thấy những vệt nước nhanh chóng thấm hút vào mặt thảm và reo lên: “Nó thấm nhanh chưa kìa!”.

Nếu chỉ để một biển tên nhỏ ghi chữ “Thảm thấm nước nhanh” mà không có cách thử nghiệm này thì bao nhiêu người chưa bao giờ nghe đến sẽ hiểu được đây là sản phẩm gì chứ đừng nói đến việc là muốn mua.

➡️ Và cuối cùng trước khi đến quầy tính tiền là quầy bán thảm nhà bếp – những chiếc thảm dài thường đặt ở khu vực bồn rửa chén.

Cửa hàng hiểu rằng khách hàng sẽ gặp khó khăn trong việc hình dung ra kích thước của những tấm thảm. Thế nào là dài 120 cm, thế nào là dài 180 cm?

Vậy là họ quyết định vẽ ngay trên mặt sàn ở khu vực phía dưới kệ thảm các hình chữ nhật tương ứng với các loại kích thước thảm.

Như vậy thì chỉ cần đứng vào các ô hình chữ nhật này là khách hàng có thể hình dung được kích thước thảm so với cảm giác bàn chân và không gian thật, mà không cần quan tâm lắm đến độ dài thật sự là bao nhiêu cm.

Những điều nhỏ bé như thế này giúp khách hàng [VƯỢT KHÓ] trong quá trình tìm hiểu và trải nghiệm sản phẩm.

Với mình Giáo Dục hiệu quả cũng cần tuân thủ theo nguyên tắc này.

Mình cực kỳ không thích quan điểm cho rằng việc học tập là phải khó khăn, người học phải có quyết tâm học tập, phải có định hướng học tập rõ ràng, phải có đủ năng lực ngay từ đầu, phải “trầy da tróc vẩy” để học được cái mình muốn học thì việc học mới hiệu quả.

100 người học thì mình tin chỉ nhiều lắm là 10 người thuộc dạng này. Vậy 90 người học còn lại thì sao? Họ không xứng đáng để được học vì không chịu được “khổ”, không “đủ khả năng”?

Tri thức không chỉ dành cho giới tinh hoa, cho 10% những người tốt nhất, 10% người sẵn sàng và chỉ 10% này là đủ làm cho thế giới tốt đẹp hơn.

Nhiệm vụ của người làm giáo dục là san sẻ gánh nặng, san sẻ những khó khăn của người học trong hành trình tìm ra ý nghĩa của việc học và "làm ấm" lên tình yêu của mình với việc học.

“Khi bạn sẵn sàng thì Người Thầy sẽ xuất hiện”. Điều này cũng đúng.

Nhưng khi bạn chưa sẵn sàng thì Người Thầy tốt cũng nên có mặt và giúp cho bạn sẵn sàng hơn.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Mình đã dành nhiều thời gian chơi cùng với một bạn nhỏ từ khi bạn 2-3 tuổi, cho đến nay là bạn đã gần 10 tuổi. Phải thú nhận là có một câu nói của bạn làm mình thấy khá “đau đầu”: “Chơi với con!”, “Chơi với con!”.

Vừa ngừng một trò chơi xong là ngay lập tức, không ngừng nghỉ bạn lại nói: “Chơi với con!” và muốn chuyển sang một trò chơi mới.

Bạn nhỏ là một cô bé rất nhiều năng lượng, thích trải nghiệm, khám phá, rất thích tương tác với người khác và có một điều nữa làaaa: rất thích chơi với mình!

Điều này rất tuyệt vời nhưng chắc mọi người cũng hiểu, vấn đề là không phải lúc nào người lớn cũng có đủ năng lượng và có đủ thời gian để liên tục chơi, và đôi khi chỉ đơn giản là cạn kiệt ý tưởng để bày ra những trò chơi mới.

Tháng 6 là tháng vui chơi của các em bé thiếu nhi và mấy ngày gần đây có nhiều bài chia sẻ của các chị, các bạn trong lĩnh vực giáo dục về đề tài vui chơi với con, đặc biệt là “chơi tự do” nên mình cũng muốn chia sẻ một chút kinh nghiệm và quan điểm của mình:

Có nhiều cách thức vui chơi khác nhau bên cạnh việc ra ngoài chơi thể thao, đi công viên, siêu thị, sử dụng thiết bị điện tử hoặc thiết kế, bày ra những trò chơi cần nhiều sự sắp đặt.

Theo mình thì để giảm tải áp lực cho ba mẹ và cho con tiếp thu “đủ các loại chất dinh dưỡng” từ việc vui chơi, ba mẹ có thể LUÂN PHIÊN THAY ĐỔI giữa những cách chơi với con và đặc biệt là gắn việc chơi với những hoạt động trong cuộc sống.

Có 5 CÁCH THỨC CHƠI ba mẹ có thể thử nghiệm:

1. ⛓️CHƠI SONG SONG (Parallel Play)

Chơi song song là một giai đoạn chơi quan trọng trong tuổi thơ, đặc biệt của các em bé mới biết đi (1-3 tuổi). Ở giai đoạn này, các con dành rất nhiều thời gian để chơi độc lập ngay cả khi có em bé hay người lớn khác trong cùng một không gian.

Khi chơi song song, mỗi em bé làm việc của riêng mình và hầu như không tương tác, trao đổi với nhau.

Tuy nhiên, cách chơi này không nhất thiết chỉ diễn ra trong một giai đoạn nhất định mà có thể kéo dài cả tuổi thơ của con và ngay cả khi con đã lớn.

Khi con ngồi đọc sách, làm bài tập hay thực hiện một hoạt động độc lập nào đó thì ba mẹ cũng ngồi gần con đọc sách của mình hoặc làm việc trên máy tính hay những công việc khác.

Dù không cùng chơi với nhau nhưng sự hiện diện của ba mẹ ở ngay bên cạnh con, đôi khi tương tác ngắn với con, sẽ mang lại một cảm giác an tâm và giúp con có động lực duy trì việc con đang làm trong khoảng thời gian lâu hơn.

Hãy hình thành cho con ý niệm, thói quen về một khoảng thời gian cố định trong ngày mà cả nhà sẽ cùng hoạt động “song song” với nhau. Đây sẽ là những khoảng thời gian rất quý giá để ba mẹ làm công việc riêng của mình.

2. 👀 CHƠI QUAN SÁT (Onlooker Play)

Một dạng thức chơi khác là con có thể ngồi quan sát ba mẹ làm việc và trò chuyện, thảo luận hoặc mô tả lại quá trình ba mẹ đang thực hiện công việc. Đó có thể là nấu ăn, trồng cây, ủi quần áo hay rất nhiều những việc khác mà ba mẹ phải làm trong ngày.

Trong quá trình làm việc của mình, ba mẹ có thể đặt ra những câu hỏi, yêu cầu cho con quan sát.

Ví dụ, nếu ba mẹ đang nấu ăn, có thể mời con chú ý đến các bước thực hiện như: [“Con xem mẹ rửa rau như thế nào nhé! Mẹ cần những dụng cụ gì? Mẹ rửa rau bao nhiêu lần? Trước khi rửa rau thì mẹ làm gì? Sau khi rửa rau thì mẹ làm gì?”]

Sau khi thực hiện xong công việc, ba mẹ hãy trao đổi lại với con xem con đã quan sát được những gì, hỏi thêm con những câu hỏi để mở rộng suy nghĩ của con.

Với một số bé đã có khả năng vẽ, ba mẹ có thể gợi ý con vừa quan sát, vừa vẽ lại những gì con nhìn thấy. Sau khi quan sát xong, ba mẹ cũng có thể cùng con vẽ/ viết lại quy trình từng bước của công việc ba mẹ đã làm thành những hướng dẫn cho chính con hoặc cho các bạn của con.

Như vậy, con vừa có một việc làm riêng của mình, học thêm những kỹ năng quan trọng mà vẫn giữ được kết nối với ba mẹ, hiểu công việc của ba mẹ hơn và tạo ra những sản phẩm cụ thể có ý nghĩa với gia đình và cộng đồng.

3. 🧹CHƠI HỢP TÁC (Cooperative Play)

Với một số công việc, ba mẹ có thể phân chia nhiệm vụ để con hoàn thành cùng với mình. Điều quan trọng là tạo ra một bầu không khí để con thấy rằng công việc này ý nghĩa và thú vị chứ không chỉ là nghĩa vụ, mang tính nhàm chán, áp đặt.

Ba mẹ có thể đưa ra một danh sách những công việc cần làm phù hợp với khả năng của con và cho con lựa chọn xem con muốn làm gì. Các em bé rất thích có được sự tự chủ trong việc lựa chọn, ra quyết định.

Ba mẹ có thể làm mẫu, hướng dẫn cho con cách làm và một số nguyên tắc quan trọng khi làm công việc đó, rồi để cho con được làm một cách thoải mái trong khuôn khổ những nguyên tắc này.

Ví dụ như khi chăm sóc, dọn dẹp nhà cửa, ba mẹ có thể đưa ra danh sách các công việc như lau đồ chơi, lau bàn, hút bụi, tưới cây để con chọn lựa. Với việc tưới cây, ví dụ, các bé sẽ rất thích nếu ba mẹ có một số que để đánh dấu việc cây đã được tưới xong (que có dán hình mặt cười/hình giọt nước).

Việc làm càng có những bước làm cụ thể và được hướng dẫn như một “nghi thức trang trọng, quan trọng” và đồng thời lồng ghép vào những chi tiết thú vị sẽ làm cho các bé thấy yêu thích và hình thành thói quen phụ giúp công việc trong gia đình.

4. 🖍️CHƠI SÁNG TẠO ĐỘC LẬP (Creative Play)

Các em bé là những nhà nghiên cứu, nhà sáng tạo và là những nghệ sĩ rất thích thử nghiệm những điều mới mẻ.

Do đó có rất nhiều hoạt động chơi đặc biệt là liên quan đến nghệ thuật như sử dụng màu sáp, màu nước, đất sét, sử dụng nhạc cụ, con rối hoặc những chất liệu trong cuộc sống (viên đá, lá cây, giấy, giấy bìa) để bé tự tạo ra những sản phẩm sáng tạo của riêng mình một cách độc lập và say mê.

Ba mẹ có thể hướng dẫn con những kỹ thuật cơ bản để sử dụng các công cụ, vật liệu này và rồi sau đó để cho con tự do sử dụng chúng để kể lại những câu chuyện, tạo ra những tác phẩm theo ý muốn, góc nhìn của con.

Ba mẹ cũng có thể thảo luận với con về chủ đề, mục đích cho những tác phẩm này nhưng hãy để con là người làm chủ hành trình sáng tạo của mình.

Mình sẽ có một bài viết cụ thể hơn về cách chơi này nhé!

5. ♟️CHƠI TƯƠNG TÁC CÓ LUẬT LỆ (Structured Play)

Khi ba mẹ không đủ năng lượng hay tạm hết các ý tưởng, thì việc cùng con chơi những trò chơi tương tác có luật lệ rõ ràng như Boardgames hay các trò chơi đố như Nối Từ, Liệt Kê, I Spy, Simon Says, cũng có thể là những lựa chọn hợp lý, đặc biệt là với các bé lớn từ độ tuổi tiểu học trở đi.

Những trò chơi đố nhau chỉ sử dụng việc suy nghĩ và trò chuyện là “món ăn yêu thích” của mình và các bạn nhỏ khi đi bộ, đi xe, khi chờ khám bệnh và bất kì khi không có việc nào khác có thể làm được.

Ngay cả trong chính những trò chơi có luật lệ này luôn có không gian để cho con sáng tạo và thử nghiệm nên các bé cũng rất thích và có thể tập trung được rất lâu.

----

Với những cách chơi trên đây, việc chơi không cần phải tách biệt ra khỏi cuộc sống của cả gia đình, không cần sử dụng các thiết bị điện tử, ba mẹ có thể vừa chơi với con vừa làm những công việc khác.

Hy vọng những gợi ý này sẽ giúp giải đáp phần nào những trăn trở của ba mẹ về việc chơi với con, có thêm nhiều món ăn mới để “đổi món” cho cả gia đình.

Chúc Ba Mẹ và các em bé có một mùa hè thật vui và ý nghĩa nhé!

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

"Bé nhà mẹ Bông cũng bằng tuổi con mình mà biết đếm, biết cộng trừ đến 100 rồi mà con mình thì đếm đến 10 còn vất vả ấy!"

"Em không bao giờ cho con xem TV hay đụng vào các thiết bị điện tử của ba mẹ vì sợ ảnh hưởng đến sự phát triển trí não và khả năng giao tiếp của con!"

Ba mẹ có thấy những băn khoăn này quen thuộc không?

Khi nhắm mắt lại và hình dung về một em bé đang học Toán hay học về Công nghệ thông tin (ICT) ba mẹ sẽ nghĩ gì? Một em bé đang ngồi miệt mài làm phép cộng trừ trên trang giấy hay một em bé đang ngồi dán mắt vào màn hình máy tính, Ipad, điện thoại gõ gõ lướt lướt?

Mình nghĩ những hình ảnh như thế này đã ăn sâu vào tâm thức của thế hệ ba mẹ như bọn mình vì đó chính là cách mà chúng ta học Toán hay trải nghiệm Công nghệ thông tin trong một thời gian rất dài. Toán là khô khan khó nhằn còn thiết bị điện tử là con đường dẫn dắt đến những thứ gây nghiện không tích cực.

Nhưng có nhất định học Toán và ICT thì phải buồn chán và nguy hiểm như vậy hay không?

Mình cũng từng băn khoăn nhưng bây giờ thì mình biết là có một con đường hoàn toàn khác cho ba mẹ, cho các em bé và cho những ngôi trường muốn mang Toán và ICT vào cuộc sống của các con một cách rất TỰ NHIÊN và Ý NGHĨA.

Để đi trên con đường mới này cần sự dịch chuyển từ quan điểm dạy học thuộc lòng và thực hiện DỒN NÉN các bài tập, hoạt động để đạt được những cột mốc và thành tích sang:

[phát triển TỰ NHIÊN cho các con bằng Bàn Tay, Cái Đầu, Đôi Mắt, Cái Miệng và Trái Tim]

Điều này có nghĩa là:

1. 🖐️Từ bàn tay: Trẻ em học và hiểu về Toán học và ICT thông qua những trải nghiệm cụ thể hơn là những ý tưởng trừu tượng.

- Làm thế nào để con hiểu được phép chia có nghĩa là gì?

Con có 10 viên sỏi, làm thế nào để chia đều cho con và bạn Dâu?

Con lần lượt phân cho con 1 viên sỏi, rồi đến Dâu 1 viên sỏi, con 1 viên, Dâu 1 viên và cứ làm như thế cho đến hết tất cả sỏi. Sau đó khi đếm lại con có 5 viên sỏi, Dâu có 5 viên sỏi. Vậy là con đã thực hiện được phép chia đều cho cả 2 bạn rồi đấy.

- Làm thế nào để con hiểu lập trình có nghĩa là gì?

Bạn Nhím sẽ hóa thân thành một chú robot để vượt qua được mê cung làm từ những đồ vật/ băng dính trên mặt đất. Con sẽ là một “lập trình viên” đưa ra những hướng dẫn cho bạn như “tiến lên một bước”, “sang phải 1”, “sang trái 2 bước”.

Thông qua trò chơi, con hiểu thế nào là việc phân chia vấn đề lớn thành các bước nhỏ và suy nghĩ về thứ tự hành động để đạt được mục tiêu. Con hiểu thế nào là “điều khiển từ xa”, tập nhìn qua góc nhìn của chú robot để điều khiển được chúng. Con học cách giải quyết “lỗi” khi robot đi sai và tìm những con đường khác thay thế. Lập trình có thể được học theo cách rất đơn giản và rất “con người” như vậy!

2. 🧠Từ Cái Đầu: Toán học không phải chỉ là học đếm số và làm phép tính. ICT cũng không phải chỉ là biết cách sử dụng các thiết bị điện tử để tạo ra sản phẩm. Học Toán và ICT là học ngôn ngữ và nguyên tắc của tư duy và giải quyết vấn đề.

Ví dụ:

- Con học Toán là học về tư duy PHÂN LOẠI (Matching and Sorting): những khối gỗ màu xanh sẽ ở cùng một nhóm với nhau, còn những khối gỗ màu vàng sẽ ở cùng một nhóm khác; mặc dù con chó và con mèo cũng có bốn chân nhưng con chó thì sủa gâu gâu còn con mèo thì kêu meo meo.

- Con học Toán là học về tư duy nhận biết MÔ THỨC (Patterns): khi con nhìn thấy một chuỗi màu sắc hoặc hình dạng lặp đi lặp lại, con có thể nhận ra mô thức và dự đoán phần tiếp theo của chuỗi đó. Ví dụ, khi con thấy các khối gỗ được xếp theo mô thức đỏ - xanh - đỏ - xanh, con biết rằng màu tiếp theo sẽ là màu gì không?

- Con học toán là học về ĐO LƯỜNG (Measuring): Có nhiều hơn thì thích hơn đúng không nè? Nhưng có bao nhiêu loại nhiều hơn nhỉ? Có nhiều hơn về chiều cao, chiều rộng, về độ nặng, về tuổi tác nè, thật là đa dạng!

Để so sánh chiều cao của hai chiếc ghế mà không cần dùng thước thì con sẽ làm như thế nào? Con suy nghĩ và quyết định đặt hai chiếc ghế xuống sàn nhà và dùng bàn chân nhỏ bé của mình và phát hiện ra chiếc ghế này bằng 4 bàn chân còn chiếc ghế kia thì là 5 bàn chân rưỡi.

- Con học ICT là học về tư duy LOGIC. Chiếc bánh này màu hồng, đúng hay sai? Chiếc bánh này vị chanh đúng hay sai? Nếu chiếc bánh này vị chanh thì ba sẽ không ăn. Nếu chiếc bánh này vị trà xanh thì mẹ sẽ rất thích. Nếu hôm nay trời mưa thì chúng ta sẽ phải ở nhà. Còn nếu trời nắng thì chúng ta sẽ đi công viên chơi.

- Con học ICT là học về việc MÃ HÓA để chuyển đổi một ngôn ngữ này sang một ngon ngữ khác (Coding). Nếu A là hình vuông màu xanh, B là hình tam giác màu đỏ, v.v. Như vậy tên con trong ngôn ngữ bí mật này sẽ được viết như thế nào?

3. 👁️Từ Đôi Mắt: Khi đã hiểu về các khái niệm và vấn đề bản chất trong Toán học và ICT, ba mẹ, giáo viên và bản thân các em bé có thể đeo lên cho mình “những chiếc kính” Toán học và ICT để thấy xung quanh mình là rất nhiều những cơ hội để con tìm hiểu và thực hành.

- Khi giúp mẹ làm bếp, mẹ nhờ con [“Con hãy bỏ giúp mẹ hết những quả cà chua màu đỏ và rổ này và những quả dưa leo màu xanh vào rổ kia!’.]

- Khi con vẽ một bức tranh/bản đồ mô tả ngôi nhà của mình, ba hỏi con [“Nhà mình có bao nhiêu phòng?”, “Bên trái phòng ngủ là phòng gì?”, “Trong phòng của con có bao nhiêu cái ghế? Để đi được từ phòng ngủ sang phòng khách sẽ mất bao nhiêu bước chân?”]

- Khi chơi đóng vai, con trở thành một cô bác sĩ thú ý và các bạn sẽ là những người chủ mang thú cưng đến để khám bệnh. Con vẽ ra một bảng hướng dẫn các bước để khách hàng có thể biết quy trình khám bệnh sẽ như thế nào.

Con giả vờ dùng các máy móc như máy chụp X-quang để khám xem em chó có đang bị gãy cái chân nào không. Con giả vờ dùng máy tính để nhập vào kết quả khám bệnh, in hóa đơn cho khách hàng và ghi nhận lại thu nhập ngày hôm nay.

Con có cần đâu giấy bút và những bài tập để học những điều tuyệt vời này?

4. 👄Từ Cái Miệng: Toán và ICT chứa đựng rất nhiều ngôn ngữ mới mẻ để các em bé làm giàu vốn từ vựng của mình, có thêm nhiều cách thức để mô tả và tương tác với thế giới này.

Ba Mẹ và Giáo viên đừng ngại khi sử dụng những từ ngữ phức tạp để trò chuyện với con về những vấn đề Toán học hay Công nghệ trong đời sống hằng ngày. Có thể ngày hôm nay con chưa hiểu hoàn toàn nhưng việc sử dụng những từ ngữ đó sẽ giúp con suy nghĩ một cách rõ ràng, chính xác hơn và “nhúng” Toán và ICT sâu hơn vào cuộc sống thật.

- Hãy hỏi con: [“Con hãy đoán xem khối lượng của quả cam này sẽ như thế nào? Nó sẽ nặng hơn hay nhẹ hơn quả táo này?”]

- Hãy hỏi con: [“Con có bao giờ nhìn thấy máy in chưa? Con nghĩ nó hoạt động như thế nào? Con hãy đoán xem khi mẹ nhấn nút này thì điều gì sẽ xảy ra?”]

5. ❤️ Từ Trái Tim: Ở độ tuổi mầm non, điều con cần nhất không phải là áp lực phải biết làm những gì theo những tiêu chuẩn cụ thể (biết đếm đến bao nhiêu, biết đọc, biết viết như thế nào, biết sử dụng máy tính làm gì) mà là con thấy yêu thích cách suy nghĩ và giao tiếp thông qua ngôn ngữ Toán và ICT.

Niềm yêu thích này thắp lên một ngọn lửa nhỏ trong tim con để dẫn lối con tiếp tục bước đi trên hành trình rất dài phía trước, áp dụng những điều cơ bản con học được trong việc giải quyết những vấn đề phức tạp hơn. Con thấy vui và tự tin trong những trải nghiệm với Toán và Công nghệ chứ không phải thấy bất an, sợ hãi và buồn chán.

Với niềm vui và tâm thế tự tin là “Con làm được!” này, một thế giới mới rất diệu kỳ sẽ mở ra với con.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

“Học trường mầm non nào thì em thấy cũng không khác nhau mấy. Học xong thì em bé nào cũng biết cầm đũa thìa để ăn, biết chào hỏi người lớn, biết ngồi ngay ngắn, biết màu sắc, chữ, số, biết hát, biết múa, biết yêu thương ba mẹ. Vậy là được rồi mà phải không?”

Một phụ huynh đã chia sẻ với mình quan điểm này về việc chọn trường cho con khi đứng trước áp lực có quá nhiều điều phải cân nhắc từ học phí, vị trí, thời gian và cả những nỗi lo âu vì sự an toàn của con khi đến trường.

Mình nghe mà thấy giằng xé vì hiểu rằng với nhiều gia đình, việc tìm cho con được một mái nhà thứ hai nơi con được khỏe mạnh, bình an lớn lên, được học những điều cơ bản nhưng cần thiết nhất với cuộc sống đã là một thử thách rồi, đừng nói chi đến những điều cao xa, phức tạp hơn.

Nhưng mình cũng thấy tiếc nuối vì biết rằng việc nuôi dưỡng tiềm năng từ những năm tháng đầu đời có thể tạo ra những sự khác biệt lớn trong cuộc sống của các con.

Mình vẫn đang băn khoăn khi viết những dòng này và không hy vọng việc hiểu về những khả năng khác sẽ làm gia tăng khoảng cách giữa các sự lựa chọn trường cho con và làm ba mẹ thêm ưu phiền, áp lực.

Mình tin là những điều đẹp đẽ này nên dành cho mọi đứa trẻ.

----

Phát triển TRÍ NĂNG của trẻ từ những năm tháng đầu đời

Ngay từ độ tuổi mầm non, trẻ em đã có thể được nuôi dưỡng để phát triển trí năng, để tư duy như một “nhà khoa học”, hay nói cách khác, là trở thành “một người có khao khát và năng lực để hiểu về thế giới này”.

Đây không phải là một yêu cầu quá cao, trái với sự phát triển tự nhiên của các con mà chính là bản năng vốn có, là niềm háo hức, niềm vui và là công việc hằng ngày của các bạn nhỏ.

Nhiều nghiên cứu khoa học về tâm lý, não bộ đã chứng mình rằng từ những ngày tháng đầu đời, các con liên tục thực hiện những “thí nghiệm” với mọi thứ xung quanh để hiểu về cách thức hoạt động của thế giới và những tác động của con sẽ tạo ra những kết quả như thế nào.

Ba mẹ hãy thử quan sát cách một em bé 2 tuổi chơi trò chơi thả những khối gỗ xuyên qua những chiếc lỗ có hình dáng khác nhau.

Hãy quan sát cách thức các con thử nghiệm, rút kinh nghiệm dần để biết khối gỗ nào sẽ vừa với chiếc lỗ nào. Đó là một quá trình tư duy và học tập cực kỳ nghiêm túc và khoa học nhưng lại cũng rất tự nhiên của con!

Tuy nhiên, rất nhiều chương trình và thiết kế giáo dục không chú tâm để phát triển khía cạnh TRÍ NĂNG (𝐈𝐧𝐭𝐞𝐥𝐥𝐞𝐜𝐭𝐮𝐚𝐥 𝐝𝐞𝐯𝐞𝐥𝐨𝐩𝐦𝐞𝐧𝐭) cực kỳ quan trọng này của một em bé, hay nói cách khác là rèn luyện các THÓI QUEN CỦA TÂM TRÍ (𝐇𝐚𝐛𝐢𝐭𝐬 𝐨𝐟 𝐦𝐢𝐧𝐝).

Nhưng phần lớn thời gian trong lớp học, các con lại như đang ngồi trong những chiếc hộp chật hẹp, làm những công việc do người lớn yêu cầu.

Vẽ một bức tranh, trang trí một tấm thiệp, hát một bài hát, đọc một bài thơ, học thuộc một vài từ vựng mới – những công việc rời rạc và không xuất phát từ mong muốn và sự tò mò tự thân của con.

Không đặt câu hỏi, không suy nghĩ tìm câu trả lời, không thử nghiệm, không thảo luận, không trình bày. Mọi thứ diễn ra vội vã, lộn xộn trong tâm trí con.

Điều mà con học nhiều nhất trong một ngày là: Ngoan.

Với mình, đây là một thực tại đáng tiếc và có thể làm ĐỨT GÃY KẾT NỐI giữa con và việc học tập.

Không phải là các con không nên học về những màu sắc, chữ số, không nên hát, vẽ hay đọc thơ, diễn kịch.

Mà điều quan trọng là CÁCH HỌC những điều đó như thế nào. Giống như hình ảnh cô Anneleen – chuyên gia giáo dục Phần Lan đã nhắc đến:

----

Học tập theo DỰ ÁN (Project-based learning) như thế nào?

Xin được kể với mọi người cách các em bé học theo tiếp cận dự án với một chủ đề quen thuộc, gần gũi nhưng cũng lại mở ra rất nhiều những niềm vui và cơ hội học tập sâu sắc cho các con: Những chiếc hộp đựng.

Thông thường, với một chủ đề như thế này, bài học theo cách thức truyền thống có thể chỉ diễn ra trong vòng 30-45 phút với việc cô giáo mang một số những loại hộp đến lớp, dạy cho các con tên gọi của các chiếc hộp và hình dạng của chúng (vuông, tròn, chữ nhật). Các con cũng có thể tập luyện bỏ đồ vào hộp, mở đóng nắp hộp, hoặc dùng giấy màu và bút trang trí theo hướng dẫn của cô giáo.

Nhưng nếu thực hiện theo Tiếp cận Dự án (một cách nghiêm túc và thực chất), các hoạt động với những chiếc hộp có thể kéo dài vài tuần hoặc thậm chí vài tháng với rất nhiều năng lượng và cảm hứng sáng tạo.

1. K̲h̲á̲m̲ ̲p̲h̲á̲ ̲v̲à̲ ̲t̲h̲ả̲o̲ ̲l̲u̲ậ̲n̲ ̲v̲ề̲ ̲đ̲ị̲n̲h̲ ̲n̲g̲h̲ĩ̲a̲ ̲c̲ủ̲a̲ ̲h̲ộ̲p̲ ̲đ̲ự̲n̲g̲

- Các con quan sát và thảo luận từ những câu hỏi của cô giáo về định nghĩa thế nào là những chiếc hộp đựng. Cuối cùng cả lớp cùng đưa ra kết luận rằng: đó là những thứ có thể giúp đựng đồ đạc.

- Dựa trên định nghĩa ban đầu này, các em bé làm thí nghiệm so sánh giữa việc a) giữ thật nhiều các món đồ bằng tay, di chuyển từ đầu này sang đầu khác của căn phòng, với việc b) bỏ những đồ vật đó vào những chiếc hộp và di chuyển.

Từ trải nghiệm chân thật này, các con có thể cảm nhận sâu sắc hơn rằng cuộc sống sẽ khó khăn như thế nào nếu thiếu đi những chiếc hộp.

2. T̲h̲i̲ế̲t̲ ̲k̲ế̲,̲ ̲m̲ô̲ ̲p̲h̲ỏ̲n̲g̲ ̲v̲à̲ ̲t̲r̲ả̲i̲ ̲n̲g̲h̲i̲ệ̲m̲ ̲c̲u̲ộ̲c̲ ̲s̲ố̲n̲g̲

- Cô giáo giới thiệu với các bạn nhỏ quyển sách kể về một chú mèo tìm được một chiếc thùng giấy rất to và muốn biến chiếc hộp đó thành một chiếc xe tải.

Cả lớp lắng nghe câu chuyện, và sau rất nhiều sự thảo luận, các bạn nhỏ quyết định cũng sẽ tìm một chiếc thùng giấy to như vậy và biến chiếc thùng đó thành một chiếc xe bus.

- Từ ý tưởng này của các con, cô giáo và các bạn học sinh dành một buổi sáng để quan sát xe bus của trường, ghi chú và vẽ lại những chi tiết, bộ phận của xe bus.

Khi trở về lớp, các em bé sẽ lên danh sách các vật dụng và các bước cần thiết để mô phỏng chiếc xe bus mà các con đã quan sát, rồi cùng nhau thực hiện biến bản thiết kế thành sự thật.

- Các con cũng dành một buổi khác để thảo luận về trải nghiệm đi xe bus của mình, nói chuyện với bác tài xế về những gì bác cần làm mỗi ngày, nói chuyện với ba mẹ về cách đi xe bus.

Khi về lớp, các con sẽ phân vai với nhau, bạn thì làm bác tài xế, bạn thì làm người lơ xe, bạn thì làm hành khách, thực hiện những chuyến đi trong tưởng tượng đến những địa điểm khác nhau trong thành phố.

3. N̲h̲ữ̲n̲g̲ ̲h̲o̲ạ̲t̲ ̲đ̲ộ̲n̲g̲ ̲r̲è̲n̲ ̲l̲u̲y̲ệ̲n̲ ̲t̲â̲m̲ ̲t̲r̲í̲

Những hoạt động khác để rèn luyện các thói quen tâm trí cho các con:

- Dự đoán xem bao nhiêu món đồ có thể đựng vừa trong từng chiếc hộp

- Bỏ các loại nguyên liệu khác nhau vào hộp để tạo ra những chiếc trống và cảm nhận sự khác biệt

- Tự tạo ra những chiếc hộp theo ý muốn của mình từ những nguyên vật liệu khác nhau; làm thí nghiệm để xem vật liệu nào có thể chống nước, có thể đựng được những thứ khác nhau như thế nào.

Rất những ý tưởng mà cô giáo và các em bé có thể cùng nghĩ ra và thực hiện để xây dựng được niềm yêu thích, sự tò mò với chủ đề mà các con đang nghiên cứu.

----

Học tập theo DỰ ÁN (Project-based learning) mang lại LỢI ÍCH gì?

- Thông qua quá trình học tập theo dự án, các em bé được khám phá tri thức theo CHIỀU SÂU, được thực hành khoa học, toán học, kỹ thuật, công nghệ, nghệ thuật (STEAM), kỹ năng giải quyết vấn đề, giao tiếp và hàng loạt các kỹ năng tư duy bằng những hoạt động đến từ niềm yêu thích, động lực bên trong của các con.

- Các em bé luôn được đặt ở trung tâm của việc học, việc “lao động” và vui chơi. Các con là những người tạo ra những giá trị có ý nghĩa với cuộc sống trong THỰC TẠI của mình và mọi người xung quanh chứ không chỉ chuẩn bị cho một tương lai xa xôi nào đó.

- Hãy thử tưởng tượng khi chỉ mới 2-5 tuổi mà các em bé đã học sâu, học kĩ, học cách học, học cách chú tâm, tập trung và nỗ lực cho những công việc của mình trong hiện tại như thế này thì Ý NGHĨA về việc học với các con sẽ thay đổi ra sao.

Như vậy, việc học trong tâm trí con sẽ là nhàm chán, vô vị hay đầy say mê và hạnh phúc?

Nếu ba mẹ cứ luôn băn khoăn vì sao con lên cấp 1, cấp 2, cấp 3 lại không thích học, chán học, không thể tập trung trong việc học, không biết mình thích gì, đam mê gì, lý do có thể nằm ngay trong cách con đang học ngay từ những năm đầu đời này.

----

Xin gửi tặng Ba Mẹ và các Thầy Cô một mô hình mình đã tổng hợp dựa trên ý tưởng và các nguyên lý về thực hiện Giáo dục Dự án của Tiến sĩ Lilian Katz và các cộng sự, cũng như công thức MIERA về học tập thông qua chơi mình đã trình bày trong bài viết đầu tiên của series.

Trong phạm vi bài viết lần này, sẽ thật khó để có thể giải thích cụ thể từng yếu tố trong mô hình, nếu có những thắc mắc hoặc muốn thảo luận sâu hơn, mọi người cứ để lại bình luận hoặc liên hệ trực tiếp với mình nhé.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

“Nó là trẻ con thì biết gì đâu!”

Cùng một câu nói, nhưng mình đã từng được nghe trong hai tình huống hoàn toàn khác nhau. Đứng dưới góc độ của những đứa trẻ, một bất lợi và một là có lợi.

Tình huống thứ nhất: Câu nói nhằm giải thích việc lấy đi quyền quyết định của một đứa trẻ, trong khi thực tế là em có khả năng đưa ra được quyết định đó. Đáng ra điều đứa trẻ có thể, và thường là muốn được tham gia quyết định thì lại không được cho phép. Theo cách này, câu nói mang tính bất lợi cho em.

Tình huống thứ hai: Câu nói được dùng để lý giải cho việc không đẩy trách nhiệm lên một đứa trẻ. Nhờ đó, em sẽ không phải chịu những hệ quả tiêu cực khi em chưa thể đưa ra được quyết định đúng đắn. Như vậy, câu nói lại có lợi cho đứa trẻ.

--------

Vậy thì là người lớn, khi nói ra câu nói trên, chúng ta thường suy nghĩ theo cách nào?

Mình tin rằng hầu hết chúng ta đều thật lòng yêu thương những đứa trẻ của mình. Và vì yêu thương, nên dù có ý thức hay không có ý thức, chúng ta vẫn thường nghĩ theo cách thứ hai. Quen nghĩ theo cách này, lâu dần, ít khi nào chúng ta chậm lại và tự hỏi rằng:

"Gỉa định là đứa trẻ chưa có khả năng đưa ra quyết định có thật sự là đúng hay không?"

Và vì thế, đa số các quyết định trong cuộc sống của trẻ đều do người lớn quyết.

Đến cuối cùng, chúng ta không muốn những đứa trẻ của mình phải chịu tổn thương. Chúng ta không cho chúng đưa ra quyết định, trên hết là để BẢO VỆ chúng.

“Làm sao con biết được món ăn nào sẽ tốt cho con? Làm sao con biết được mặc quần áo nào sẽ đủ ấm? Làm sao con biết được con nên xem kênh Youtube nào sẽ không gây hại? Làm sao con biết được học ở trường nào sẽ giúp con phát triển tốt? Làm sao con biết ngày hôm nay con nên học bài học gì, thực hiện hoạt động gì sẽ có ích hơn?”

Đứa trẻ có quá nhiều điều không biết là một sự thật. Vậy cơ sở nào để người lớn phải tin tưởng các em?

--------

Vì sao lấy người học làm trung tâm lại khó?

Mình nghĩ điều mình vừa bàn ở trên chính là vấn đề CỐT LÕI vì sao ai cũng nói về việc lấy người học làm trung tâm nhưng thực tế để làm được lại quá khó khăn.

Nếu lý do chỉ vì chúng ta là những người lớn ích kỷ, vô tâm, chỉ muốn cướp đi quyền ra quyết định về phần mình theo cách nghĩ thứ nhất thì lại đơn giản hơn.

Chính vì thường xuyên nghĩ theo cách thứ hai, cách nghĩ tưởng là có lợi cho đứa trẻ mới ngăn ta cho phép đứa trẻ tự bước đi.

Mà đâu phải cú ngã nào cũng có thể đứng dậy dễ dàng?

Bà Maria Montessori có một câu nói rất nổi tiếng và gần như là triết lý trung tâm cho thực hành giáo dục của bà chính là: FOLLOW THE CHILD (Để đứa trẻ dẫn lối).

Có một thực hành rất đúng với nghĩa đen của câu nói này, gọi là Montessori hay Child-led Walk. Đó là những buổi đi bộ cùng con mà trẻ là người hoàn toàn định hướng. Khi con muốn dừng lại ngắm nhìn một bông hoa, mình sẽ dừng lại ngắm hoa cùng con. Khi con muốn chạy, mình sẽ chạy. Khi con muốn rẽ trái, mình sẽ rẽ trái. Khi con rẽ phải, mình rẽ phải.

Ý tưởng này rất hay và nhiều cha mẹ cũng đã thực hiện thành công. Tuy nhiên mình tự hỏi nếu một người mẹ đang có con sống trong khu vực chiến tranh nơi bom đạn, bạo lực đang là sự thật hằng ngày diễn ra xung quanh con thì cô ấy có đủ can đảm thực hiện việc đi bộ tự dẫn dắt này?

Hay ngay cả ở Việt Nam, khi khu vực sống xung quanh chúng ta có nhiêu nguy cơ về giao thông, ô nhiễm, thời tiết đôi khi không thuận lợi, thì có dễ dàng để thực hiện cách thức đi bộ này thường xuyên?

Người lớn có lý khi không cho trẻ con tự quyết định mọi thứ.

--------

Nhưng như vậy thì vì sao lại phải cho trẻ ra quyết định?

Có nhiều nguyên nhân có thể bàn nhưng trong bài viết này mình sẽ nói đến hai điểm chính mà mình đã học được từ nhiều tiếp cận giáo dục khác nhau.

Quyền này xuất phát từ nhu cầu của con người là muốn được TỰ CHỦ. Đây là một nhu cầu tâm lý đã được hai nhà khoa học Deci và Ryan chứng minh là có tính chung nhất với loài người.

Từ khi chỉ là một em bé sơ sinh, các em cũng đã muốn được tự chủ. Các em thử đưa tay lên một chút, đưa chân lên một chút, chạm vào cái này một chút, cái kia một chút, xem chuyện gì sẽ xảy ra và thích thú với những kết quả mà mình tạo ra.

Càng lớn, nhu cầu tự chủ càng cao và càng thể hiện rõ. Những cuộc khủng hoảng trong giai đoạn đầu đời hay ngay cả khi đứa trẻ đã lớn phần nhiều đến từ khát khao có được sự tự chủ.

Vì vậy, để cho những đứa trẻ được tự chủ chính là đang lấp đầy một trong những nhu cầu tâm lý lớn nhất của chúng. Bạn làm trái quy luật này, bạn đang tạo ra những đứa trẻ không hạnh phúc.

Là một đứa trẻ loài người, tất cả các em đều được tự nhiên “LẬP TRÌNH” rất nhiều khả năng có thể tự phát triển được khi đến đúng thời điểm và hoàn cảnh. Đó cũng là điều mà bà Montessori gọi là “người thầy bên trong của trẻ em”. Khi hiểu đủ về những “lập trình tự động” này, chúng ta sẽ có niềm tin hơn vào khả năng tự dẫn dắt của các em.

Hơn nữa, trẻ em có một khả năng đặc biệt mà người lớn thường đã đánh mất trong quá trình lớn lên, chính là sự tò mò và lòng dũng cảm thử nghiệm cái mới. Điều này chính là gốc rễ của sự SÁNG TẠO.

Viễn cảnh tệ nhất có thể xảy đến với nhân loại chính là mọi đứa trẻ đều giống như ba mẹ chúng. Câu nói “mầm non chính là tương lai” không phải là một câu nói sáo rỗng mà là sự thật. Việc thế hệ sau dám và có khả năng tìm ra những điều mới mẻ chính là lý do vì sao xã hội của chúng ta phát triển đến như ngày nay và sẽ còn tiếp tục phát triển.

--------

Giáo dục và những cột đèn giao thông

Như vậy người lớn đứng trước một THỬ THÁCH rất phức tạp: Chúng ta biết mình cần cho đứa trẻ sự tự chủ vì hạnh phúc của các em, tương lai của các em và tương lai của xã hội. Nhưng làm như vậy mang đến đủ mọi nguy cơ cho chính bản thân các em và mọi người xung quanh.

Giải quyết thử thách này như thế nào?

Nếu hiểu rõ về Montessori, chúng ta biết rằng bà không cổ vũ sự tự do cực đoan của đứa trẻ mà là “SỰ TỰ DO TRONG KHUÔN KHỔ”.

Trong chuyến đi học tập và nghiên cứu tại Singapore vào năm ngoái của mình, cô Hiệu trưởng và cũng là một chuyên gia về Montessori rất uy tín đã đưa ra một hình ảnh mình thấy hữu ích và dễ hiểu: Đó là môi trường giáo dục nên được thiết lập với những cột đèn giao thông.

ĐÈN XANH là khi trẻ có thể làm tự do mọi điều mình muốn. ĐÈN VÀNG sẽ giúp trẻ biết mình phải đi chậm, và ĐÈN ĐỎ giúp trẻ biết đến lúc phải dừng lại.

Còn với môi trường “truyền thống”, đi đến đâu trẻ cũng thấy toàn đèn vàng và đỏ. Nhiều đến nỗi, con chỉ có thể ngồi yên một chỗ và tuân theo sự hướng dẫn.

Không phải những đèn đỏ không quan trọng, nhưng những đứa trẻ chỉ lớn lên trong môi trường toàn đèn đỏ, khi chạm vào đâu con cũng bị ngăn cản, thì con sẽ đánh mất đi niềm hạnh phúc cơ bản nhất của mình và cũng mất đi năng lực quý giá nhất của con là sự sáng tạo.

------

Định nghĩa một nhà giáo dục lấy trẻ làm trung tâm

Vậy thì với mình, một nhà giáo dục thật sự tin tưởng vào việc lấy trẻ làm trung tâm là người tin vào những chiếc đèn xanh và tìm mọi cách để “BẬT ĐÈN XANH” càng nhiều càng tốt trong không gian sống và học tập của trẻ. Nỗ lực này đến từ niềm tin rằng những chiếc đèn xanh có giá trị và quan trọng, sẽ giúp cho trẻ hạnh phúc hơn, tiến nhanh và xa hơn về phía trước.

Và nỗ lực này thành công hay không đến từ việc hiểu đứa trẻ có khả năng tự ra quyết định ở những việc gì, khi nào, môi trường như thế nào sẽ an toàn và hữu ích để trẻ có thể làm được điều đó.

Như vậy, thiết kế môi trường lấy trẻ làm trung tâm không dễ, đòi hỏi sự chuyển hóa về nhận thức cũng như học hỏi và thử nghiệm rất nghiêm túc của người làm giáo dục.

Nhưng mình có niềm tin rằng khi giáo viên hay phụ huynh đã thực sự hiểu được ý nghĩa của những việc mình đang làm và có đủ năng lực, thì “bật đèn xanh” sẽ trở thành một công việc rất thú vị.

Nhìn đâu ta cũng sẽ thấy cơ hội để cho trẻ thử nghiệm tự làm, tự ra quyết định. Người lớn có thể lấy việc trẻ tự làm được là niềm vui chứ không chỉ là một việc phiền toái, đáng lo ngại.

Cô Anneleen – chuyên gia giáo dục Phần Lan có nói một điều mình cực kỳ tâm đắc: “Khi người lớn thật sự lùi lại và CHIA SẺ TRÁCH NHIỆM với trẻ, ta sẽ thấy những đứa trẻ trở nên đáng yêu hơn và những vấn đề rắc rối trong hành vi của trẻ sẽ giảm bớt đi.”

Vì sao lại như vậy? Như mình đã giải thích ở trên, khi được tự chủ, các em được thỏa mãn nhu cầu tâm lý quan trọng bậc nhất của mình và được sử dụng năng lực kỳ diệu nhất của mình là khám phá, sáng tạo.

Quá bận rộn tận hưởng những niềm vui này, các em đâu có nhiều thời gian đâu để mà khó chịu hay quấy phá?

------

Gợi ý cách thức bật đèn xanh

Thông qua chia sẻ của cô Anneleen, chị Nguyen Huyen và những trải nghiệm mình đã tích lũy được, mình thấy có thể sử dụng công thức quen thuộc 5W1H để giúp giáo viên cân nhắc trong quá trình thiết kế hoạt động hướng đến mở rộng sự tự chủ cho trẻ:

What? (Cái gì?); When (Khi nào?); Where (Ở đâu?); Who (Với ai?); Why (Tại sao?); How (Như thế nào?)

Nếu dùng công thức này để phân tích, ta sẽ thấy là đa số các tiếp cận đang ngày càng trở nên phố biến hơn như Montessori, Reggio Emilia, Play-based learning đều tạo điều kiện cho trẻ tự chủ ở rất nhiều khía cạnh trên.

Ví dụ như trong tiếp cận Montessori, trẻ tự chủ động chọn lựa giáo cụ, vị trí ngồi, thời gian thực hiện, người cùng thực hiện các hoạt động với mình.

Hay như với Reggio Emilia, các vật liệu mở (loose parts) cho phép trẻ kết hợp chúng theo nhiều cách khác nhau để thực hiện những ý tưởng của mình. Trẻ được tham gia lên kế hoạch cho các dự án mình sẽ thực hiện, tự đánh giá lại công việc của mình, tìm ra ý nghĩa cho những việc mình làm.

Với việc thiết kế các góc chơi theo tinh thần “học thông qua chơi”, trẻ được lựa chọn các góc chơi theo sở thích, quan tâm của mình.

Dù cho có nhiều tên gọi, nhiều giải pháp cụ thể khác nhau, tất cả những tiếp cận này đều nỗ lực cho trẻ được dẫn dắt quá trình học tập của mình với sự đồng hành, hỗ trợ, bảo vệ của người giáo viên và sự thiết kế tỉ mỉ của môi trường.

------

Nếu mọi người hỏi mình rằng mình lựa chọn tiếp cận giáo dục nào để định hướng cho hành trình thực hành giáo dục của mình?

...Thì có lẽ mình sẽ không lựa chọn một tiếp cận cụ thể nào cả mà việc “lấy trẻ làm trung tâm” mới chính là kim chỉ nam sẽ dẫn đường cho mình. Những tiếp cận, cách làm nào giúp mình mở rộng những khả năng này thì mình đều sẽ nghiên cứu và thực hành.

Trong một thế giới đã có quá nhiều đèn đỏ, mình thấy hạnh phúc nếu được là người có thể “bật đèn xanh” cho các em bé thật nhiều nhất có thể. Nhưng cụ thể “bật” thế nào để hữu ích và không biến trẻ trở thành những đứa trẻ chỉ muốn làm theo ý của mình thì sẽ lại bàn sâu hơn với mọi người trong một dịp khác nhé.

- Linh Ho -
Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

-------

“Trẻ con lúc nào chẳng chơi, vì sao đến trường lại còn chơi, đến trường thì phải học chứ?”

Phụ huynh của một bạn nhỏ đang tìm trường cho con đã từng hỏi mình như thế khi thấy quảng cáo về triết lý giáo dục “Học thông qua chơi” của một trường mầm non. Với chị, dù nghe qua thì việc “học thông qua chơi” có vẻ tiến bộ nhưng trong sâu thẳm, chị vẫn thấy lấn cấn vì không biết con mình sẽ thật sự học được điều gì nếu đến trường cũng chỉ để chơi như ở nhà.

Thật ra chúng mình cùng thuộc một thế hệ mà khoảng cách giữa “sân trường” - nơi những trò chơi thú vị diễn ra – và “lớp học” – nơi việc học căng thẳng diễn ra – là quá lớn. Với lứa người lớn như mình, vì ít khi được trải nghiệm “vừa học vừa chơi” đúng nghĩa, nên không dễ để thực sự hiểu và tin vào triết lý này.

Đâu đó mọi người vẫn xem chơi là để giải trí, để thư giãn chứ không phải để phục vụ một mục đích nghiêm túc, đôi khi còn gây xao nhãng cho việc học.

Tuy vậy, mình nhìn thấy triết lý “học thông qua chơi” là trung tâm của các tiếp cận giáo dục như Montessori, Reggio Emilia cho đến Steiner, STEAM và cả giáo dục Phần Lan. Tất cả đều đồng thuận rằng vui chơi đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong quá trình giáo dục và nuôi dưỡng trẻ.

Để gỡ được mối gút mắc này, thu hẹp lại khoảng cách giữa “chơi” và “học” thì có lẽ cần phải xác định và định nghĩa lại khái niệm “chơi trong giáo dục”.

Nếu nhà trường thực hiện đúng tinh thần của “chơi trong giáo dục”, có sự chuẩn bị và thiết kế chu đáo thì các em bé sẽ có thể học được rất nhiều điều quan trọng mà cách ‘chơi thông thường” có thể không mang lại được.

Thông qua kiến thức chuyên môn, tham khảo một số tài liệu và những chia sẻ từ buổi Webinar với cô Anneleen – chuyên gia giáo dục Phần Lan, mình đã tổng hợp lại và thấy có thể định nghĩa “chơi trong giáo dục” hay thiết kế "học thông qua chơi" trong công thức MIERA gồm năm yếu tố cơ bản như sau:

1.Chơi xuất phát từ động lực bên trong của trẻ (INTRINSIC MOTIVATION):

+ Nên: Trẻ muốn chơi, muốn tham gia vào hoạt động một cách tự thân.

- Không nên: Trẻ bị ép buộc tham gia vào hoạt động mặc dù không thấy hứng thú.

2. Trẻ tham gia tích cực vào hoạt động chơi (ENGAGEMENT):

+ Nên: Trẻ đóng vai trò trung tâm, được suy nghĩ, được làm, được tham gia tích cực vào các hoạt động.

- Không nên: Trẻ chỉ ngồi lắng nghe và quan sát thụ động trong một thời gian dài. Người lớn can thiệp và làm giùm quá nhiều việc cho trẻ.

3. Trẻ có được sự tự chủ trong quá trình chơi (AUTONOMY):

+ Nên: Tự chủ là một nhu cầu tâm lý rất lớn của con người nói chung và đặc biệt là trẻ em. Việc cho trẻ không gian và cơ hội để ra quyết định không chỉ là một cách để trẻ rèn luyện các năng lực tư duy, hành động, giải quyết vấn đề mà còn để trẻ cảm thấy vui vẻ và hạnh phúc.

-Không nên: Trẻ tham gia các hoạt động hoàn toàn theo sự hướng dẫn của người lớn mà không có cơ hội để đưa ra quyết định.

4.Quá trình chơi cần tuân theo những quy tắc nhất định (RULE):

+ Nên: Bên cạnh nhu cầu được tự do, các trò chơi thú vị và hữu ích bởi chúng có những quy tắc mà trẻ có thể tìm hiểu, thảo luận và đồng kiến tạo.

-Không nên: Cho trẻ làm bất kì điều gì mà trẻ muốn mà không có bất kì quy tắc nào phải tuân theo. Hoặc những quy tắc đặt ra quá khó hiểu hoặc mang tính áp đặt.

5. Kết quả và tiến trình chơi đóng góp ý nghĩa vào sự phát triển của trẻ (MEANING):

+ Nên: Giáo viên, phụ huynh dành thời gian quan sát, ghi nhận và cùng trẻ tư duy để hiểu được ý nghĩa của quá trình chơi, từ đó thiết kế và thực hiện các hoạt động chơi tiếp theo giúp trẻ phát triển ở mức cao hơn. Giáo viên nên sử dụng “đôi mắt của một nhà sư phạm” để nhìn thấy cơ hội giáo dục trẻ từ những gì mà trẻ đang cảm thấy hứng thú ở hiện tại.

-Không nên: Để mặc trẻ chơi bất kì điều gì trẻ thích, không cố gắng hiểu xem ý nghĩa của những gì trẻ làm, không có thời gian để cùng trẻ nhìn lại những gì mình đã thực hiện, không lên kế hoạch và dẫn dắt những hoạt động tiếp theo dựa trên những gì trẻ quan tâm và đã làm mà chỉ thực hiện theo các kế hoạch đã định sẵn.

Giáo viên và phụ huynh có thể sử dụng công thức MIERA trên để đánh giá lại hoạt động chơi tại trường mà các con đang học, thậm chí điều chỉnh cả cách ba mẹ chơi với con tại nhà.

Tóm lại, 5 câu hỏi cần đặt ra khi thiết kế “học thông qua chơi” là:

Trong buổi chia sẻ của cô Anneleen, mình thấy cô đã đưa ra các ví dụ để giải quyết một số băn khoăn rất thực tế trong việc thiết kế “học thông qua chơi”:

Q: Nếu trẻ chỉ thích chơi một hoạt động nhất định trong một thời gian dài, ví dụ như chơi xếp các khối mô hình và không quan tâm đến các hoạt động khác thì sao?

-Giáo viên có thể gợi ý trẻ sử dụng các hình khối như các vật liệu xây dựng cho một hoạt động khác. Hoặc kể một câu chuyện, nghĩ ra một trò chơi mà các khối xếp hình bỗng dưng biến mất. Trong kế hoạch hằng tuần, hoặc hằng tháng, có thể có một ngày cố định mà một số đồ chơi biến mất để động viên trẻ khám phá những điều mới.

Q: Trẻ còn quá nhỏ không thể tự chủ được?

- Tại các trường mầm non Phần Lan, các hoạt động thường ngày của trẻ như việc sắp xếp giày dép, ăn uống, chọn khu vực chơi được minh họa thành các hình ảnh mà trẻ dù chưa biết đọc cũng có thể hiểu được. Một ví dụ mình thấy rất dễ thương là lượng thức ăn được hình ảnh hóa thành 3 nhân vật chuột, chó và gấu tượng trưng cho việc ăn ít, ăn vừa và ăn nhiều để cho trẻ lựa chọn theo nhu cầu hiện tại của mình.

Q: Không gian của một số trường rất nhỏ không đủ đáp ứng nhu cầu chơi của nhiều trẻ cùng một lúc?

- Cô Anneleen khuyên giáo viên đừng bỏ lỡ bất kì góc nào trong không gian trường học. Ngay cả hành lang, khu vực nhà vệ sinh, các bức tường cũng có thể được tận dụng để bố trí các tranh ảnh, vật liệu cho trẻ tương tác và học hỏi. Ví dụ, việc tạo ra một thế giới trên tường với những chiếc xe tải làm từ các vật liệu tái chế có thể làm trẻ cảm thấy rất thích thú.

Q: Khi trẻ chơi thì người lớn nên làm gì?

- Mình rất ấn tượng với một đoạn chia sẻ của cô Anneleen rằng món quà tuyệt vời nhất mà người lớn có thể dành cho trẻ khi trẻ chơi đó là sự ngạc nhiên và hào hứng của chính mình. Cô gọi đó là tạo ra sự “hào hứng lây lan”. Khi người lớn cảm thấy hào hứng với những gì trẻ đang làm, nhìn thấy được ý nghĩa từ những điều nhỏ bé mà trẻ thực hiện, trẻ cũng sẽ cảm nhận được sự hào hứng đó và dùng năng lượng tích cực này để nuôi dưỡng tình yêu với việc học tập của mình.

------

Thông qua những chia sẻ trên có thể thấy rằng “chơi trong giáo dục” không chỉ là mua sắm đồ chơi cho trẻ và để các con chơi theo ý mình hay tổ chức các hoạt động mà trẻ chỉ làm theo hướng dẫn. Khi tham gia vào những hoạt động này trẻ có thể thấy vui ngay lập tức nhưng không thật sự tận dụng được các cơ hội để phát triển một cách toàn diện hơn.

Để đạt được sự cân bằng này, người giáo viên đóng vai trò vô cùng quan trọng, đồng hành, quan sát, dẫn dắt, truyền cảm hứng cho trẻ để quá trình chơi vui vẻ, hạnh phúc nhưng cũng hiệu quả và hữu ích.

-------

Series 10 Webinar về Giáo dục mầm non Phần Lan là một series mình thấy cực kỳ hữu ích và thực tế vì “chạm” đến hầu hết những vấn đề cơ bản nhất của Giáo dục mầm non nói riêng và giáo dục nói chung, rất thích hợp để cho bất kì ai quan tâm và muốn tìm hiểu sâu hơn về việc giáo dục. Series này được dẫn dắt bởi cô Anneleen, một nhà giáo dục và quản lý ở một trong những hệ thống trường lớn nhất Phần Lan. Mình đã gặp trực tiếp cô khi tham gia chương trình học tập ở Phần Lan và cực kì ấn tượng với kiến thức, phong cách và tình yêu cô dành cho Giáo dục mầm non (GDMN). Chương trình còn có sự tham gia của các Thầy/Cô người Việt là những chuyên gia, nhà thực hành rất uy tín trong nhiều khía cạnh của GDMN.

Mình thực hiện series đồng hành và review này để thảo luận sâu hơn về các nội dung của chương trình cũng như giúp mọi người chưa có thời gian hay điều kiện tham gia vào chương trình cũng có thể nắm được các nội dung cơ bản. Hy vọng những chia sẻ này sẽ mang lại được những trị hữu ích cho những người yêu mến giáo dục, đặc biệt là GDMN.

- Linh Ho -
Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Xin chia sẻ với mọi người những thông tin mình thấy đáng chú ý từ kết quả PISA 2022 vừa được công bố cách đây một vài ngày.

Trước hết nói sơ qua về PISA (Programme for International Student Assessment), đây là một khảo sát đánh giá về năng lực của các học sinh ở độ tuổi 15-16 để trả lời một câu hỏi rằng: Học sinh biết và có thể làm được gì?

PISA nhận được sự quan tâm chú ý trên toàn thế giới vì nó giống như một kỳ đánh giá sức khỏe tổng quát cho các nền giáo dục của các quốc gia.

Các quốc gia tham dự không chỉ nhận được kết quả về năng lực của học sinh trong các lĩnh vực như Toán, Đọc hiểu, Khoa học mà còn nhận được dữ liệu về rất nhiều những chỉ số quan trọng khác như bối cảnh sống, quan điểm học tập của học sinh, môi trường học tập trong và ngoài nhà trường. Từ đó, các kết quả không chỉ cho biết rằng một nền giáo dục đang khỏe hay không khỏe, mà phần nào đó còn có thể giúp đưa ra những chẩn đoán về căn nguyên của tình trạng sức khỏe hiện tại.

PISA 2022 là một kỳ kiểm tra đặc biệt vì dữ liệu được thu thập trong và sau khi cả thế giới bị tác động nặng nề bởi Covid-19. Do đó, kết quả kiểm tra còn cho thấy thêm khả năng chống chịu của các nền giáo dục khi đứng trước ảnh hưởng của đại dịch, hay nói cách khác, cho thấy “sức đề kháng” của các nền giáo dục trên thế giới như thế nào.

Kỳ kiểm tra PISA 2022 có 81 quốc gia và nền kinh tế tham dự. Lĩnh vực trọng tâm của kì kiểm tra lần này là Toán học. Đây cũng là năm đầu tiên mà PISA thực hiện đánh giá lĩnh vực Tư duy Sáng tạo (Kết quả đánh giá của lĩnh vực này hiện chưa được công bố).

QUỐC GIA/NỀN KINH TẾ NÀO ĐỨNG ĐẦU BẢNG XẾP HẠNG PISA 2022?

Đây chắc có lẽ là điều nhiều người quan tâm. Và câu trả lời chính là Singapore.

Kết quả này có đáng ngạc nhiên không? Thật ra là không hẳn vì Singapore đã đứng đầu cả 3 lĩnh vực ở năm 2015 và đã xếp hạng 2 năm 2018. Ngoài ra thì chủ nhân của vị trí đầu bảng năm 2018 là khu vực Bắc Kinh, Thượng Hải, Giang Tô, Chiết Giang (B-S-J-Z) của Trung Quốc không tham dự PISA 2022 do không lấy được dữ liệu vì Covid-19.

KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC HỌC SINH VIỆT NAM NHƯ THẾ NÀO?

(Do kết quả PISA 2018 của Việt Nam không được công nhận vì không đạt các tiêu chí về kỹ thuật, nên chỉ có thể đối chiếu kết quả với kỳ kiểm tra PISA 2012 và 2015)

• Về Toán học, Việt Nam đạt 469 điểm, gần ngang bằng với mức điểm trung bình, và tương đương với một số quốc gia như Đức, Pháp, Tây Ban Nha, Ý, và Mỹ. Đây là lĩnh vực Việt Nam đạt kết quả cao nhất.

• Về Đọc hiểu, Việt Nam đạt 462 điểm và Khoa học đạt 472 điểm, đều thấp hơn so với mức điểm trung bình.

Nhìn chung so với các kỳ kiểm tra trước, kết quả lần này của Việt Nam đặc biệt ở chỗ là dường như không có gì thật sự đáng kinh ngạc.

Các năm 2012 và 2015 Việt Nam gây sốc cho cả thế giới vì là một quốc gia đang phát triển nhưng có những kết quả nằm trong top đầu bảng xếp hạng, ví dụ xếp hạng 12 về Toán năm 2012, xếp hạng 8 về Khoa học năm 2015. Tuy nhiên, với lần kiểm tra này thì Việt Nam đều không vượt lên trên mức trung bình trong cả 3 lĩnh vực.

Thật ra thì nếu xét tương quan giữa GDP bình quân và kết quả của môn Toán thì Việt Nam vẫn là một trường hợp khá ngoại lệ vì mặc dù có GDP thấp nhưng lại có mức điểm cao ngang bằng với các quốc gia có GDP cao hơn gấp nhiều lần. Do vậy, Việt Nam vẫn là một tấm gương “vượt khó” đáng nể trong số các quốc gia tham gia PISA lần này. Trong khi đó một số quốc gia như Brunei, UAE và Qatar mặc dù có GDP rất cao nhưng có kết quả lại thấp. “Tiền là cần thiết nhưng không phải là tất cả”, Alfonso Echazarra – đồng tác giả báo cáo PISA 2022 đã đưa ra kết luận khá thú vị như vậy khi xem xét các trường hợp này.

Đáng chú ý, Việt Nam có 13% trong nhóm học sinh có hoàn cảnh sống được xếp vào dạng “khó khăn” nhưng lại đạt được điểm cao trong tốp đầu về môn Toán. Trong khi tỷ lệ trung bình về khía cạnh này của các nước tham gia là 10%. PISA gọi những học sinh này là những học sinh “kiên cường”.

Tuy vậy, về tổng thể thì tỷ lệ học sinh đạt mức độ năng lực tối thiểu của Việt Nam ở cả 3 lĩnh vực (mức độ 2, theo quy ước của PISA) đều chỉ dao động từ 72-79%, trong khi tỷ lệ này ở các quốc gia đứng đầu bảng xếp hạng đều trên 85%. Ngoài ra tỷ lệ học sinh đạt mức độ năng lực cao nhất (bậc 5,6) của Việt Nam chỉ dưới 5%, khá là thấp so với các quốc gia top đầu khác.

Một số chỉ số khác trong báo cáo về Việt Nam của OECD cũng khá thú vị mà mọi người có thể quan tâm:

• Tự chủ trường học: Tại Việt Nam, 10% học sinh theo học tại các trường mà hiệu trưởng có trách nhiệm chính trong việc tuyển dụng giáo viên (trung bình OECD: 60%), và 32% học sinh theo học tại những trường học mà giáo viên có trách nhiệm chính trong việc lực chọn tài liệu giảng dạy (trung bình OECD: 76%).

• Kết bạn và cảm giác thuộc về: 85% học sinh ở Việt Nam cho biết các em có thể kết bạn dễ dàng tại trường (trung bình OECD: 76%) và 82% cảm thấy mình thuộc về ngôi trường của mình (trung bình OECD: 75%). 14% học sinh báo cáo cảm thấy cô đơn tại trường, và 21% cảm thấy mình là người ngoài cuộc hoặc bị bỏ rơi tại trường (trung bình OECD: 16% và 17%).

• Sự quan tâm và hỗ trợ của giáo viên: Tại Việt Nam, 77% học sinh báo cáo rằng trong hầu hết các tiết học toán, giáo viên thể hiện sự quan tâm đối với việc học của mỗi học sinh (trung bình OECD: 63%), và 83% học sinh cho biết giáo viên cung cấp sự hỗ trợ thêm khi học sinh cần đến (trung bình OECD: 70%).

• Sự xao nhãng của học sinh: 11% học sinh không lắng nghe những gì giáo viên nói (trung bình OECD: 30%); 14% học sinh bị phân tâm bởi việc sử dụng các thiết bị số (trung bình OECD: 30%); và 13% bị phân tâm bởi những học sinh khác đang sử dụng các thiết bị số (trung bình OECD: 25%).

• Hỗ trợ và quan tâm học sinh trong đại dịch Covid-19: Tại Việt Nam, 78% học sinh báo cáo rằng các em được hỗ trợ hằng ngày thông qua các lớp học trực tuyến. Có 24% học sinh báo cáo rằng các em được hỏi han hằng ngày bởi một ai đó ở trường về cảm xúc của các em (trung bình OECD: 51% và 13%).

Ý nghĩa của kỳ kiểm tra PISA luôn là một chủ đề gây tranh cãi. Cần phải có nhiều nghiên cứu kĩ lưỡng để có thể đưa ra được những nhận định sâu sắc hơn về kết quả lần này của Việt Nam. Và từ những nhận định đó để đưa ra các đề xuất về mặt chính sách thì lại còn là một chặng đường xa xôi và phức tạp hơn nữa.

Mình khá thích nhận xét của chuyên gia Alfonso Echazarra rằng thật ra chính sách giáo dục là sự lựa chọn của mỗi quốc gia, đôi khi là sự đánh đổi giữa vị trí trên bảng xếp hạng và quan điểm về giáo dục của quốc gia đó.

Nên nói chung cũng như mọi kết quả kiểm tra sức khỏe tổng quát, phần nhiều là mang tính tham khảo, còn quyết định lối sống và hướng chữa trị như thế nào khi mắc bệnh thì còn tùy thuộc vào sự lựa chọn của mỗi người.

Các số liệu liên quan đến kết quả PISA rất nhiều và rất sâu nên mọi người có thể tham khảo thêm thông tin chi tiết ở các báo cáo cụ thể theo các đường link dưới đây:

• Kết quả PISA 2022: https://www.oecd.org/publication/pisa-2022-results/

• Tóm tắt kết quả PISA 2022 của Việt Nam: https://www.oecd.org/publication/pisa-2022-results/country-notes/viet-nam-a727c3a8?fbclid=IwAR28CrcX3j1f5Eb74fsXRvtS1-7AlOGPW3YD6rO11368N2HYxPqs4tGidX8#chapter-d1e11

• Một số Infographics thú vị về kết quả PISA 2022: https://www.oecd.org/pisa/OECD_2022_PISA_Results_Infographics.pdf

-Linh Ho-

[Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh]

Mình đã định không viết gì về sự kiện giáo viên và học sinh ở Tuyên Quang vừa qua vì đã có nhiều bài viết bàn luận rồi, và mình cũng không thấy có đủ thông tin về bối cảnh để có thể hiểu được câu chuyện một cách sâu sắc hơn. Tuy nhiên sáng nay mình nghe được phần bình luận của một vị Tiến sĩ trên sóng VTC làm mình thấy băn khoăn quá nên đành phải ghi lại một vài suy nghĩ về sự việc lần này.

Có lẽ không ai nhìn vào sự việc này mà không thấy hoang mang và buồn bã. Thật sự đây là một câu chuyện buồn và gây sốc. Yếu tố gây sốc nằm ở chỗ cả một tập thể học sinh có những hành vi “bạo hành” khá nghiêm trọng với giáo viên như chửi bới, ném dép và nhốt giáo viên.

Theo như TS được phỏng vấn thì những hành động này giống như việc “đạp đổ” đi truyền thống “tôn sư trọng đạo” lâu đời của văn hóa Việt Nam. TS đã nhấn mạnh như thế này, mình xin được trích nguyên văn:

“Tôi nghĩ rằng dẫu cô giáo có cái lỗi đi quá chuẩn mực gì đó thì học sinh không được phép làm thế. Bởi vì làm với cô giáo có nghĩa là làm với cha mẹ mình. Hằng ngày cha mẹ có thể mắng mình, có thể quá giới hạn khi mắng mình thế này thế kia nhưng không có nghĩa là mình sẽ phản ứng với cha mẹ giống như phản ứng với cô giáo. Đây là cái hành động giới hạn của văn hóa đạo đức. Văn hóa đạo đức quy định rằng đối với người trên dẫu người trên có thể quá đi một chút trong ngôn ngữ hoặc trong hành động thì mình cũng không được phản ứng một cách kiểu như thế…”

Chắc chắn mình hoàn toàn không ủng hộ hành vi của các em học sinh. Tuy nhiên phải nói thật là mình khá lo ngại với cách nói của TS đang được rất nhiều bình luận bên dưới video đồng tình.

Có lẽ đã dần qua rồi cái thời mà chỉ cần nói đơn giản với trẻ em rằng hãy tôn trọng một ai đó đi vì họ có quyền lực hơn, lớn tuổi hơn, có địa vị cao hơn và trông đợi rằng các em sẽ tuân theo điều này một cách vô điều kiện.

Vị thế của trẻ em ngày nay đã thay đổi, vì nhiều lý do, nhưng quan trọng nhất có lẽ là vì các em đã biết nhiều hơn về thế giới xung quanh đủ để hiểu rằng có rất nhiều người lớn xung quanh sống theo những cách rất khác nhau, và bản thân các em có nhiều sự lựa chọn về cách sống, cách suy nghĩ nên không cần phải sợ hãi hay phụ thuộc quá nhiều vào bất kì ai.

Việc chấp nhận cái tôi của mình bị hy sinh và đè nén cũng không còn là một cài đặt mặc định.

Mình đã chứng kiến một cô bé học lớp 3 đã nói rất rõ ràng trong sự phẫn uất rằng: "Con có ý muốn của con, tại sao con phải nghe theo ý muốn của người khác, ý muốn của con cũng phải được tôn trọng chứ?"

Mình không muốn đi xa hơn để nhận định rằng đây là một xu hướng tốt hay xấu, mà chỉ đơn giản muốn chỉ ra rằng đó là một xu hướng có thật và khả năng cao là nó sẽ ngày càng mạnh mẽ và phổ biến hơn.

Giáo viên không thể tiếp tục trông cậy và kỳ vọng vào việc vì mình là giáo viên nên khi bước vào lớp sẽ mặc định nhận được sự tôn trọng của học sinh. Nếu nghĩ như vậy, mình thấy giáo viên đang tự đẩy mình vào một tình thế nguy hiểm khi không có sự chuẩn bị sẵn sàng để đối diện với thực tế là giờ đây sự tôn trọng cần rất nhiều nỗ lực từ cả hai phía.

Nhưng mình thấy cần phải cực kỳ cẩn trọng khi giải thích với học sinh vì sao các em lại không thể làm như thế. Nếu chỉ đơn giản “ném” vào học sinh bốn từ “tôn sư trọng đạo” và bắt các em phải chấp nhận điều đó, mình e là câu chuyện này sẽ không thể nào có một kết thúc tốt đẹp thật sự. Và nếu nhiều người lớn vẫn cứ giữ cách nghĩ như vậy thì có thể sẽ ngày càng có thêm nhiều câu chuyện đáng buồn nữa tiếp diễn trong tương lai.

Mình sẽ không bao giờ quên những trải nghiệm mà một cô giáo người Mỹ chuyên nghiên cứu và thực hành về Giáo dục Hòa nhập đã kể trong một hội thảo về Kỷ luật Tích cực mà mình đóng vai trò là phiên dịch cho cô. Cô kể rằng cô đã từng làm việc với rất nhiều những học sinh gặp khó khăn trong việc kiểm soát hành vi và kết nối với người khác. Tuy nhiên, ngay cả với những trường hợp cá biệt nhất, cô vẫn có thể dần hình thành mối quan hệ tích cực với các em và nhận được sự tôn trọng của các em.

Sự kiện vừa rồi của cô giáo và học sinh ở Tuyên Quang đúng là dấu hiệu cho việc có vẻ truyền thống “tôn sư trọng đạo” đang dần c.hết đi thật.

Và thay vào đó, có lẽ, đã đến lúc có một truyền thống khác, một nguyên lý khác, một loại “đạo” khác có tính chất mở rộng hơn nên được hình thành.

“Đạo” này có vẻ đơn giản nhưng thực ra là thử thách hơn rất nhiều, cho cả giáo viên, học sinh và cả xã hội, đó chính là sự “Tôn trọng giữa người với người”.

-Linh Ho

[Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh]

Tổng thống Benjamin Franklin có một câu nói rất hay: “By failing to prepare, you are preparing to fail.” (Thất bại trong việc chuẩn bị chính là chuẩn bị cho việc thất bại)

Điều đáng tiếc là người trẻ thường được chuẩn bị để thất bại nhiều hơn là để thành công.

Những năm tháng đại học mình dành đa số thời gian để tham gia và tổ chức các hoạt động cho sinh viên. Từ việc tổ chức những hoạt động cho vài người, dần thành vài chục, vài trăm và đôi khi gần cả nghìn người. Đó là những năm tháng rực rỡ, đẹp đẽ và mình đã học được rất nhiều điều và có được những mối quan hệ “để dành cả đời”.

Nhưng đó cũng là những năm tháng mình có rất nhiều giây phút thấy “đau” và thất vọng. Những ngày tháng cuối cùng làm hoạt động sinh viên mình nhận ra rằng dù mình có nỗ lực đến mấy, những người đồng đội của mình có nỗ lực đến mấy, có vẻ như những gì tụi mình làm được cũng không bao giờ đủ thành công.

Câu hỏi: “Những gì mình làm có mang lại ý nghĩa gì không?” cứ luôn ám ảnh mình, mãi đến tận bây giờ...

Khi nhìn lại, cái mà tụi mình luôn rất thiếu lúc đó là THỜI GIAN và SỰ HỖ TRỢ.

Có quá nhiều áp lực từ xung quanh dồn nén và cùng có chung thông điệp: “Làm thêm nữa đi!” và “Tự nỗ lực đi!”.

Rất nhiều những nội dung, tiêu chí, chủ đề, chương trình đủ mọi khía cạnh được yêu cầu thực hiện trong một thời gian ngắn. Đôi khi có những việc “từ trên trời rơi xuống” và được yêu cầu chỉ thực hiện trong vòng vài ngày. Mọi việc luôn “gấp”, “khẩn cấp” và “bắt buộc”.

Có nhiều bạn trẻ tài năng và cũng rất tử tế nhưng đã từ chối đi cùng một con đường với bọn mình vì các bạn nhận thấy: Tổ chức đòi hỏi ở các bạn quá nhiều những điều các bạn không thể cho đi và đôi khi là cũng không có để cho đi.

Thành thật mà nói, rất hiếm khi tụi mình có đủ thời gian, công sức, được chuẩn bị và có đủ nguồn lực để làm một điều gì cho thật nghiêm chỉnh, sâu sắc và có sức lan tỏa.

Tụi mình hầu như cũng không bao giờ có đủ thời gian để cùng ngồi lại với nhau, chia sẻ, chiêm nghiệm, động viên và “chữa lành” những vết thương từ quá trình thực hiện những chương trình cứ liên tục nối tiếp nhau. Tụi mình không có đủ thời gian để thật sự lớn lên. Tụi mình "trải" nhưng không mấy khi "nghiệm".

Sau khi tốt nghiệp và đi làm, cũng không ít lần mình phải đối diện với những việc được thiết kế để thất bại nhiều hơn là thành công giống như vậy. Việc làm một điều gì đó với rất ít thời gian và hầu như không có sự hướng dẫn và hỗ trợ có vẻ như trở thành một lẽ dĩ nhiên. Không ít lần mình đã phải rất vất vả và dằn vặt để có thể được sống khác đi.

Khi quan sát cách trải nghiệm học tập của sinh viên và học sinh hiện nay, mình nhận thấy cùng một kiểu mẫu giống như vậy được lặp đi lặp lại.

Một học kỳ với rất nhiều môn học và vì nhân danh “đổi mới phương pháp học tập”, môn học nào cũng được tổ chức theo hình thức làm việc nhóm và thuyết trình. Kết quả là mỗi “dự án” thuyết trình như vậy các em có rất ít thời gian để chuẩn bị.

“Chạy thuyết trình” để có điểm và qua môn đang ngày càng trở nên phổ biến hơn. Và trong quá trình chuẩn bị đó, hiếm khi người học thật sự có được sự hướng dẫn và hỗ trợ kĩ càng. Giáo viên kỳ vọng người học phải tự nỗ lực để ra được những sản phẩm có chất lượng cao, hợp ý giáo viên. Tới giờ trình diễn, các em phải diễn cho hay và nếu không đạt được, đó là lỗi của các em.

Mình còn biết có những dự án học tập học sinh chỉ làm vỏn vẹn trong 1 tiết học – 35 phút rồi kết thúc luôn. Nhiều dự án cũng mãi chỉ nằm trên giấy chứ không bao giờ được hiện thực hóa.

Ngày hôm nay mình dám nói lên điều này vì mình đã nhìn thấy một cách sống khác, cách làm “CHUẨN BỊ CHO SỰ THÀNH CÔNG” rất khác tại trường Riverside của Ấn Độ - một trong những ngôi trường được xem là sáng tạo nhất thế giới.

Tại Riverside, mỗi học sinh trong quá trình học tập của mình sẽ tham gia vào một chương trình có tên gọi là “Persistance” hay “Bền bỉ”. Khi thực hiện Persistance, các em sẽ làm việc trong một nhóm nhỏ với các bạn của mình, thiết kế và triển khai một dự án để giải quyết một vấn đề mà các em quan tâm.

Ngay từ tên gọi của chương trình cũng đã thể hiện rõ thông điệp quan trọng nhất mà nhà trường mong các em học được: "Những dự án tốt cần có thời gian và sự bền bỉ để tạo ra tác động."

Những dự án Persistence các em không chỉ làm trong một vài ngày, một vài tuần mà kéo dài 3 đến 4 năm. Một nhóm học sinh đã gặp gỡ đoàn của mình và chia sẻ về dự án các em đang thực hiện. Hoạt động của dự án là nấu ăn và mang thức ăn đến cho một số ông bà cụ sống neo đơn có hoàn cảnh khó khăn vào thứ 7 hằng tuần. Các em đã làm điều này bền bỉ trong suốt nhiều năm, với cùng những cụ ông cụ bà đó, cùng những công việc đó.

Khi nói về dự án của mình, có một sự tự hào và hạnh phúc lấp lánh trong ánh mắt của các em. Mặc dù về hình thức của dự án không có gì là quá sáng tạo hay đặc biệt, nhưng các em đã thật sự thành công với dự án của mình. Các em kể đôi khi vì bận lịch ôn thi mà không đến thăm các ông bà được, ông bà sẽ nhớ và hỏi sao chính xác em này hay em kia vì sao hôm nay không đến. Một chi tiết nhỏ thôi nhưng làm mình thật sự xúc động.

Ngày xưa mình cũng tổ chức nhiều chương trình, chiến dịch tình nguyện cho sinh viên. Sức ép từ việc phải đổi mới, phải làm cái mới làm cho mình không dám nghĩ và cũng không bao giờ quay lại nơi mà mình đã từng đến. Các nỗ lực luôn luôn theo kiểu “một lần rồi thôi”. Mình đoán, chắc cũng chẳng có người dân nào, trẻ em nào nhớ được mình là ai.

Và như vậy, mình thấy thật sự “sốc” khi biết rằng có một cách làm hoạt động xã hội cho học sinh, sinh viên hoàn toàn khác như ở Riverside. Một cách làm tập trung vào chiều sâu, vào tác động lâu bền thay vì chạy theo chiều rộng, theo “làn sóng”.

Đôi khi chính vì chỉ làm những việc nhỏ thôi và làm đi làm lại mới thật sự là điều kiện tốt để người làm có đủ thời gian và tâm trí để cải thiện việc mình cần làm. Từ đó mới có thể làm được tốt hơn, và từ đó mới có sự sáng tạo có ý nghĩa.

Trong tất cả các giờ học tập và hoạt động của học sinh ở Riverside, mình còn quan sát thấy các Thầy Cô luôn dành một khoảng thời gian khá nhiều cho một kỹ thuật gọi là “Closing the loop”. Nghĩa là dành thời gian để chiêm nghiệm, lắng nghe, thảo luận xem mình và mọi người cảm thấy như thế nào về những gì đã diễn ra.

Mọi người hỏi nhau xem đã làm được điều gì, học được điều gì, việc gì cần được cải thiện. Học sinh và giáo viên dành thời gian cho những lời khen ngợi, những lời động viên, dành thời gian cho việc “neo” lại những kỷ niệm và cảm xúc tích cực.

Một quy trình nhỏ nhưng vì được thực hiện xuyên suốt, liên tục ở khắp mọi môn học và hoạt động trong suốt 15 năm giúp học sinh hình thành thói quen tìm kiếm và cảm nhận ý nghĩa cho những việc mình làm.

Một chi tiết khác mà tụi mình cũng quan sát được là khi các anh chị lớp lớn hơn đang thực hiện các hoạt động chia sẻ và dẫn dắt cho những vị khách như mình, một bạn học sinh lớp nhỏ hơn sẽ đi theo, ngồi ở một góc để quan sát, ghi chép, học hỏi. Cách làm như vậy là để đến năm sau em sẽ hiểu được mình cần phải làm gì và cần cải thiện điều gì để hoạt động được tốt hơn.

Sau buổi quan sát này các em cũng sẽ có thời gian trao đổi với các anh chị, Thầy Cô đã tham gia hoạt động. Và khi về lớp, các em cũng sẽ tường thuật lại cho các bạn trong lớp những gì đã diễn ra. Những quy trình, kỹ thuật như vậy thể hiện rất sâu tư duy “chuẩn bị cho sự thành công” của nhà trường.

Để có được những học sinh tự tin, giỏi giang và làm việc hiệu quả thật sự không đến từ việc “quẳng” các em vào những thử thách vượt quá khả năng một cách đột ngột và kỳ vọng các em tự mình “bơi được ra biển lớn”. Tất cả đều là sự thiết kế, sự kiên nhẫn, sự tính toán trong việc hỗ trợ các em từng bước và cho các em đủ thời gian để lớn lên.

Mặt khác, nếu cứ liên tục ép người trẻ làm những việc mang tính hình thức, đối phó, chắp vá, vội vàng, hời hợt thì mình e là sẽ rất khó để có được một thế hệ tương lai dám nghĩ, dám làm, hiểu được việc mình làm, tự tin về điều mình làm, yêu việc mình làm và thật sự làm được việc. Khi liên tục thất bại và không hiệu quả, năng lượng ở đâu để mà bước tiếp?

Một lần nữa “Kiên nhẫn là chứng tích đích thực của tình yêu thương”.

--------

Viết ra những điều này với mình thật không dễ dàng. Nhưng mình vẫn cảm thấy cần phải nói ra và thật lòng mong những năng lượng và thời gian tươi đẹp của tuổi thơ, tuổi trẻ được sử dụng một cách đúng đắn và hiệu quả hơn.

Mình cũng muốn gửi lời xin lỗi đến những người đã đồng hành cùng mình, những sinh viên mình đã dạy và những ai đã là một phần của hành trình đã qua vì mình đã không nhận ra những điều này sớm hơn và quyết liệt hơn trong hành động.

Mình sẽ sống khác đi, mình hứa đấy!

- Linh Ho -
Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Mình đã từng là một học sinh tại những ngôi trường công lập rất “truyền thống”của Việt Nam. Trong quá trình học tập và trưởng thành ấy mình có những ký ức đẹp, nhưng cũng có những khoảnh khắc buồn bã và khổ sở đến nỗi mà khi nghĩ lại mình không mong đứa trẻ nào phải trải qua. Tuy vậy, ngày hôm nay mình vẫn tạm ổn, theo một cách nào đó.

Vậy thì nếu mình vẫn ổn, con của mình có cần phải học trong một môi trường khác đi so với mình ngày xưa không?

Có lần mình trò chuyện với một người quen, giới thiệu với họ về một mô hình giáo dục mới rất khác biệt so với môi trường "truyền thống", chỉ mới nghe một vài lời, họ hỏi mình: “Vậy những đứa trẻ học ở trường đó lớn lên có bình thường được không?”

“Bình thường” trong câu hỏi này, theo mình hiểu là người ấy băn khoăn liệu những đứa trẻ học ở một môi trường không phải kiểu truyền thống khi lớn lên có thể hòa nhập được vào môi trường “bình thường” của những người khác được không? Khi lớn lên, có khi nào chúng trở thành những người quá khác biệt, có thể là tự tin thái quá, vô tư thái quá, cá tính thái quá, thiếu chăm chỉ, không chịu được áp lực, không biết tôn trọng người khác, không biết sống tập thể, chỉ thích làm theo ý mình hay không?

Câu hỏi ấy vẫn ở lại trong lòng mình cho đến tận ngày hôm nay. Đến cuối cùng, chân dung của một học sinh khi hoàn thành chương trình học theo kiểu “tiến bộ” trên lý thuyết này sẽ như thế nào? Nếu không biết, không thấy được chân dung đó, mình có dám tin tưởng để con của mình hay bất kì đứa trẻ nào “thử nghiệm” một con đường đầy mới mẻ như vậy không?

Những ngày này khi đến với Riverside tại Ahmedabad của Ấn Độ - một trong những ngôi trường được đánh giá là sáng tạo nhất thế giới, một ngôi trường “không bình thường” một chút nào, mình chợt thấy an lòng biết bao nhiêu vì cuối cùng mình cũng nhìn thấy, bằng xương bằng thịt, những đứa trẻ được giáo dục một cách “phi truyền thống” trông như thế nào, nói chuyện như thế nào, hành xử như thế nào và tư duy như thế nào.

Vì sao mình biết được? Vì khi đến với Riverside, hầu hết tất cả những hoạt động mà đoàn mình được tham gia đều được dẫn dắt bởi chính các em học sinh. Từ việc tổ chức những buổi workshop để giới thiệu về triết lý của trường, dẫn đoàn đi tham quan trường, trả lời các câu hỏi về trường, tổ chức tiết học thể thao, tất cả đều do học sinh thực hiện.

Học sinh lớp 3, lớp 4, lớp 7, lớp 10, lớp 12, mình đã được gặp, tương tác và trò chuyện với các em. Các em thuyết trình, tổ chức trò chơi, hỗ trợ viết bảng, phân phát dụng cụ, hỏi đáp với khách, hướng dẫn bạn bè, các em tự mình làm rất nhiều thứ.

Và ơn trời, các em là những đứa trẻ tự tin, say mê, tử tế và bản lĩnh thật sự! Ở cái tuổi bằng các em, chắc chắn mình không được như thế đâu!

Khi trò chuyện với các thành viên trong đoàn, các em luôn gọi bọn mình là Sir hoặc Ma'am rất lịch sự. Các em luôn tận tình trả lời các câu hỏi của bọn mình một cách nhiệt tình đến mức độ ai cũng ngạc nhiên. Đôi khi các em tranh nhau đưa ra câu trả lời đến nỗi mình nghĩ nếu cho phép, các em có thể nói hăng say mấy tiếng đồng hồ cũng không mệt. Các em biết khen ngợi, biết khuyến khích, cổ vũ những câu trả lời của bọn mình.

Nhưng các em cũng sẵn sàng chất vấn, hỏi ngược lại, yêu cầu bọn mình đưa ra ví dụ để làm rõ câu trả lời. Các em mong muốn nhận được lời nhận xét góp ý để cải thiện. Các em khiêm nhường cho rằng ý kiến của mình chỉ là một quan điểm có thể không đúng với người khác. Các em làm tất cả những điều này bằng một thái độ vừa lịch sự, vừa tử tế, cũng lại vừa cương quyết.

Những hoạt động trong các buổi workshop do các em lên ý tưởng và thực hiện thú vị và ý nghĩa đến nỗi mình đã nghĩ rằng phải do chính giáo viên nghĩ ra và làm mẫu nhiều lần để các em thực hiện theo. Nhưng không, tất cả đều do học sinh sáng tạo ra trong một khoảng thời gian chỉ vài ngày. Và học sinh sẽ thay phiên nhau thực hiện chứ không phải chỉ có những học sinh “ưu tú” nhất hay “hướng ngoại” nhất mới có thể làm được và được trao cơ hội để làm.

Những điều đang diễn ra tại Riverside chính là những ví dụ tuyệt vời nhất cho tinh thần “lấy học sinh làm trung tâm”, “dạy/học tập tích cực” mà rất nhiều quốc gia và cả Việt Nam mình đang theo đuổi.

Trong bất kì giờ học nào, ngày học nào, các em cũng được làm rất nhiều việc thực tế mang lại giá trị, cho chính các em, cho bạn bè, cho thầy cô và cho cả những vị khách lạ như mình. Các em đã là những công dân hữu ích và đầy năng lực ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Và thật kỳ diệu là khi nhà trường trao cho các em cơ hội làm những điều này, các em trở thành những người “tốt” và đáng tin cậy thật sự. Trong một buổi trò chuyện với học sinh, có một chị trong đoàn đã đặt ra câu hỏi cho một bạn học sinh lớp 8 rằng “Riverside giống như một vùng đất Utopia không có thật, nhưng khi em bước ra khỏi vùng đất này em thấy như thế nào, em có thích nghi được với thế giới ngoài kia không?”

Em học sinh trả lời một cách điềm tĩnh nhưng rất chắc chắn: “Riverside dạy cho chúng em rằng mình không cần phải thay đổi chỉ vì người khác muốn như vậy. Mình có thể là chính bản thân mình. Đôi khi em thấy những người xung quanh không giống em, để tương tác với họ có thể khó, nhưng không quá khó. Em đã từng gặp một bạn học sinh không học ở trường này và bạn có vẻ e ngại không dám chia sẻ nhiều về bản thân. Nhưng tại Riverside chúng em đã được dạy cách tôn trọng, khuyến khích người khác, cách đưa ra quan điểm của mình mà không làm cho người khác thấy nhỏ bé đi. Vì vậy, dần dần bạn cũng đã mở lòng với chúng em hơn”.

Em không mô tả ra một viễn cảnh không có thực mọi người ạ. Khi tiếp xúc với học sinh, chính cách ứng xử của các em làm mình thấy yêu quý các em ngay. Không phải vì người lớn thì phải yêu quý trẻ em, mà thật sự mình thấy mình được đối xử tôn trọng, được quan tâm và mình đang trò chuyện với những người có năng lực.

Mình không nghĩ rằng những học sinh như vậy có thể gặp khó khăn gì khi bước ra ngoài xã hội, hoặc như em học sinh đã trả lời, có thể khó nhưng không quá khó. Khi gặp khó khăn, các em sẽ lại nỗ lực dẫn dắt và biến đổi môi trường đó như cách mà trong 15 năm liên tục của cuộc đời các em đã được hướng dẫn và thực hành mỗi ngày theo tinh thần I CAN: EM CÓ THỂ!
--------
Xin gửi đến mọi người một vài video trên kênh Youtube của trường để mọi người cảm nhận rõ hơn về trường Riverside.

- Video cô Kiran (người sáng lập trường) giới thiệu về một số không gian của nhà trường:

Phải nói là về mặt cơ sở vật chất thì Riverside không có gì quá “cao cấp, hiện đại” so với nhiều trường, ngay cả trường công lập ở Việt Nam. Như vậy để thấy rằng, điều quan trọng vẫn nằm ở con người và cách mà chúng ta sống với nhau.

- Hành trình xây dựng niềm yêu thích học tập cho một em bé từ khi 2,5 tuổi đến khi em học cấp 1 tại Riveside:

- Video giới thiệu về Ngày Thể thao:

Việc chuẩn bị cho Ngày thể thao đã kéo dài rất lâu trước đó. Mỗi tiết thể thao sẽ có một nhóm 2-3 học sinh tổ chức huấn luyện cho các học sinh còn lại lần lượt các môn thể thao mà các em sẽ chơi trong Ngày thể thao. Như vậy các em có đích đến để cùng nỗ lực và giúp nhau nỗ lực:

- Video giới thiệu về Ngày Khoa học với chủ đề Rạp xiếc:

- Video giới thiệu về một Thử thách Toán học, nhưng không bắt đầu bằng một vấn đề Toán học mà từ một sự kiện thực tế diễn ra tại chính thành phố các em đang sống:

Ngày hôm nay mình đã tận mắt chứng kiến giờ khoa học của các em học sinh lớp 7 và hiểu được một phần vì sao các em lại năng động, tích cực, có tư duy độc lập và có khả năng thực hiện những thử thách học thuật rất phức tạp như vậy. Sẽ kể cho mọi người nghe sau nhé!

- Linh Ho -
Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Vừa qua, Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM đưa ra yêu cầu là giáo viên không được trả bài đầu giờ học sinh theo kiểu bất ngờ, áp lực, học thuộc lòng một cách máy móc nữa.

Một cuộc chiến quan điểm bỗng bùng nổ. Điều thú vị nhất với sự kiện này là gần như lần đầu tiên, làn sóng phản đối quan điểm được cho là “tiến bộ” như thế này xuất hiện một cách rõ ràng và mạnh mẽ đến vậy. Đây là điều đáng vui hay đáng buồn?

Với góc độ nghiên cứu về đổi mới giáo dục của mình thì đây là điều đáng vui. Đáng vui vì sự kiện lần này đã đủ độ “tức” để giúp những người trong lòng có nhiều phản đối, băn khoăn trước đường lối đổi mới giáo dục đã phải lên tiếng. Có lẽ trước nay họ vẫn phản đối và băn khoăn đấy chứ nhưng không có cơ hội, hoặc không muốn nói ra.

Mà khi không nói ra, ta cứ ngỡ như cả xã hội đều cùng đồng lòng. Vậy mà nghịch lý là sao cứ cố gắng đổi mới hoài vẫn không được? Bộ Trưởng Nguyễn Kim Sơn cho rằng muốn đổi mới thành công, mọi người cần phải nhìn về một hướng. Đến hôm nay, có thể thấy rằng mọi người vẫn chưa đồng lòng và cùng nhìn về một hướng! Thật tốt vì thông qua sự việc này điều này đã trở nên rõ ràng.

Những người phản đối chính sách lần này là vì cho rằng học tập không thể lúc nào cũng vui vẻ, nhẹ nhàng. Họ tin rằng không có kỷ luật, không có áp lực thì học sinh không chịu học. Mọi người cho rằng chính khả năng chịu đựng áp lực, tinh thần “chịu học” chính là điều kiện để trở thành những người học thành công. Áp lực tạo nên kim cương. Và sức ép từ việc trả bài miệng đầu giờ dường như là một trong những công cụ hiệu quả nhất trong nhiều thập kỉ của giáo dục Việt Nam giúp đảm bảo học sinh rèn luyện thái độ “chịu học”.

Vài năm qua vừa qua, giáo viên dần bị tước mất trong tay rất nhiều những công cụ như vậy, từ kiểm tra, thi cử, điểm số, hình phạt cho đến cả lời nhắc nhở học sinh khi vi phạm. Và có vẻ câu chuyện trả bài đầu giờ lần này là trạng thái “tức nước vỡ bờ”, công cụ cuối cùng và cũng là hữu hiệu nhất mà giáo viên nắm trong tay giờ cũng có nguy cơ bị lấy mất. Như vậy, đối với nhiều giáo viên, họ không còn lại gì để đảm bảo học sinh nghiêm chỉnh học tập. Những người đứng quan sát từ bên ngoài cũng cảm thấy hoang mang, lo ngại vì sợ rằng nếu giáo viên không còn cách nào để bắt học sinh học, giáo dục sẽ trở nên dễ dãi và kém hiệu quả.

Mình nhìn thấy bắt đầu xuất hiện những hoài nghi về một loạt các khái niệm, ý tưởng giáo dục “mới” như: học tập thông qua vui chơi, trường học hạnh phúc, lấy người học làm trung tâm. Thì ra mọi người hoài nghi nhiều đến thế, chỉ là không nói ra!

Lo ngại của mọi người có hợp lý không, theo mình là hoàn toàn hợp lý. Mình không đồng tình lắm nếu những người ủng hộ ý tưởng được cho là “tiến bộ” đi phê bình, phê phán, chê trách những người “hoài nghi”, cho đó là những người lạc hậu, bảo thủ. Mình thấy việc công kích cá nhân qua lại như vậy không giải quyết được “nỗi đau” nào của ai hết. Điều cần làm hơn là nên cố gắng hiểu vì sao những người không ủng hộ lại không ủng hộ, niềm tin nào đang chi phối đằng sau sự không ủng hộ của họ. Theo mình, có hai điểm chính:

Không giải quyết được hai niềm tin cốt lõi này thì không thể thuyết phục được ai điều gì cả.

Trong khi đó, nền giáo dục của chúng ta, nền giáo dục đã đưa Việt Nam và rất nhiều quốc gia Châu Á luôn đứng đầu các giải thưởng quốc tế và cả bảng xếp hạng PISA đều lấy hai niềm tin này làm trụ cột. Học sinh Châu Á nhìn chung khi ra nước ngoài cũng là những sinh viên chăm chỉ và có năng lực học thuật đáng nể, đặc biệt với các môn tự nhiên, là nhờ việc các bạn chịu được căng thẳng và có rất nhiều áp lực từ bên ngoài để thúc đẩy học tập.

Mình chỉ xin góp vài ý đơn giản ở đây vì để giải thích cụ thể hơn có thể sẽ phải mất vài buổi trò chuyện chuyên sâu.

Về niềm tin thứ nhất, theo mình cách đơn giản nhất là mọi người hãy chịu khó dành thời gian và có một cái tâm tĩnh lặng để quan sát một đứa trẻ, nhất là trong giai đoạn các em từ 2-6 tuổi. Ở độ tuổi này, các em có thể tập trung làm rất nhiều thứ một cách rất say mê và chú tâm mà vẫn giữ được sự vui vẻ, ngay cả khi với người lớn đó chỉ là những việc làm vô nghĩa.

Những người đã từng trải qua cảm giác này, cảm giác đam mê, tập trung với một thứ gì đó bất chấp cả sự mệt mỏi chắc sẽ hiểu được trạng thái đó có tồn tại. Còn với ai chưa từng trải qua, chưa quan sát thấy thì thật khó để họ tin tưởng.

Cá nhân mình đã chứng kiến một em bé chỉ khoảng hơn 2 tuổi một chút dành gần 3 tiếng đồng hồ trọn vẹn để làm việc với các học cụ hết sức nghiêm túc và lâu lâu vẫn nở nụ cười, ôm lấy cô giáo một cách hạnh phúc. Nếu một em bé nhỏ như vậy có thể làm được điều này, vậy chứng tỏ đây là một khả năng vốn có của con người. Vậy thì tại sao những người lớn hơn không thể làm được? Hay chính cách học, cách kiểm tra đánh giá hiện tại, môi trường giáo dục hiện tại đã làm phai mờ đi khả năng đó đến nỗi người ta không còn tin vào điều đó là điều có thể xảy ra?

Về niềm tin thứ hai, về vai trò của áp lực từ bên ngoài. Mình thường giới thiệu với sinh viên của mình và những người quan tâm về sự khác biệt giữa hai khái niệm động cơ bên trong (intrinsic motivation) và động cơ bên ngoài (extrinsic motivation). Có một loại động cơ thứ ba nữa nhưng hơi phức tạp mình tạm không bàn ở đây.

Những năm qua những gì Bộ và hệ thống giáo dục đang cố gắng giải quyết khi đổi mới chính là dần bỏ đi những công cụ tạo ra các động cơ bên ngoài và thay bằng những cách làm tạo nên động cơ bên trong.

Các tác giả Deci và Ryan, những người gần như là cha đẻ của khái niệm này đã nói khá rõ rằng, không phải là động cơ bên ngoài không có tác dụng. Thật sự chúng rất hiệu quả trong việc điều khiển và kiểm soát hành vi của con người. Nhưng vấn đề của động cơ bên ngoài là khi chúng không còn ở đó, người ta sẽ dừng hành động. Nếu làm việc chỉ thuần túy vì được trả lương. Khi không được trả lương nữa, bạn có còn làm việc không?

Còn khi làm việc, học tập vì động cơ bên trong, vì nó xuất phát từ trong chính con người bạn, nó không dễ dàng để mất đi.

Nhưng lý tưởng đó có tồn tại hay không?

Một lần nữa, mình xin mời những ai còn chưa tin điều này quan sát các em bé mầm non trong các lớp học với các tiếp cận phi truyền thống như Montessori hay Reggio Emilia. Các em làm việc say mê mà không có bất kì áp lực nào từ giáo viên, đặc biệt là điểm số. Vậy tại sao các em bé mầm non làm được mà người lớn không làm được?

Mình thấy nhiều người đang tranh cãi mà không hiểu rõ được bản chất vấn đề. Khi nghe thấy Sở Giáo dục TP.HCM yêu cầu không áp lực việc trả bài miệng nữa thì lập tức nghĩ rằng Sở đang cố xúy cho việc học nhẹ nhàng, dễ dãi. Phụ huynh đưa ra tình huống thực tế rằng con họ ham học đến nổi ngăn lại cũng không được vậy mà Sở nói vậy chẳng khác nào họ phải ép con bớt học lại. Nhiều người phản đối ý kiến của Sở vì nghĩ rằng đổi mới giáo dục đang biến trẻ con thành những đứa trẻ lười biếng!

Nhưng không phải vậy, tinh thần đổi mới đúng đắn ở đây chính là thay thế những công cụ tạo ra động lực bên ngoài bằng những công cụ tạo ra động lực bên trong. Khi có động lực bên trong, đứa trẻ vẫn có thể rất chăm chỉ và nỗ lực. Nhưng điểm khác biệt là ngay cả khi không có cô giáo yêu cầu trả bài, không có phụ huynh bên cạnh nhắc nhở, trẻ vẫn học. Đó là mục tiêu đổi mới thật sự. Mình không tin có ai lại không muốn điều này cho con cái và học sinh của mình!

Tuy thế, phải đặt ra câu hỏi khách quan rằng:

Nếu chưa, thì quả thật là một thảm họa vì như vậy người học sẽ không còn bất kì động lực nào hết. Học sinh trở thành những cỗ máy trống rỗng không có bất kì loại nhiên liệu nào dù là tự tạo ra hay được cấp từ bên ngoài.

Như vậy có ba nhiệm vụ cần làm hiện nay của ngành giáo dục:

Mình tin rằng khi làm tốt cả ba điều này sẽ không còn nhiều những ý kiến phản đối nữa. Khi mọi người đã thấy được thực tế là có những học sinh có áp lực học tập đủ lớn để tạo ra kim cương, nhưng áp lực đó đến từ chính niềm đam mê và yêu thích của các em, thì mọi người sẽ ngừng hoài nghi. Còn ngày nào mọi người chưa thấy điều đó, việc hoài nghi là không thể tránh khỏi.

Mình đã từng viết trong bài viết về Giáo dục Phần Lan rằng sự đồng thuận, thống nhất trong xã hội khi thực hiện đổi mới là rất quan trọng. Niềm tin không từ trên trời rơi xuống mà xuất phát từ sự đồng thuận.

Trong cuộc gặp gỡ, đối thoại với các nhà giáo, cán bộ ngành giáo dục vào tháng 8 vừa qua, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn đã thẳng thắn thừa nhận rằng "Chúng ta chưa làm cho xã hội thấu hiểu được chúng ta".  Mình hoàn toàn đồng ý với ý kiến này của Bộ Trưởng.

Ngoài ra mình cũng muốn bổ sung thêm một ý cuối cùng. Có lẽ sẽ có ai đó thấy khó hiểu vì sao mình đang nghiên cứu về giáo dục phổ thông mà cứ suốt ngày bàn chuyện Giáo dục mầm non và tìm hiểu về các mô hình Giáo dục mầm non. Câu trả lời là vì mình tìm thấy được ở Giáo dục mầm non lời giải cho việc tạo ra động lực bên trong cho học sinh.

Một người Cô của mình đã nói một câu mà mình rất thấm là:

Điều này thật sự rất đáng tiếc!

Với những ai muốn có niềm tin và động lực tích cực để đổi mới giáo dục, mình mong mọi người hãy tìm hiểu nhiều hơn về Giáo dục mầm non. Nơi đó, những câu chuyện tưởng chừng chỉ có trong lý tưởng đã và đang trở thành những sự thật hằng ngày!

Linh Ho

-Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh-

Ngày mới bắt đầu tiếp cận với giáo dục, mình có một suy nghĩ khá ngây thơ là chỉ cần tìm được một ý tưởng giáo dục đủ tốt, ý tưởng đó có thể thay đổi được toàn bộ hệ thống giáo dục. Nhưng quá trình nghiên cứu về triển khai đổi mới trong mấy năm nay đã làm mình nhận ra một sự thật khá là phũ phàng rằng ngay cả những ý tưởng dường như là hay ho, hiệu quả nhất vẫn có thể thất bại.

Bạn biết không, bàn phím QWERTY mà mình đang sử dụng để đánh những dòng chữ này, cũng là loại bàn phím phổ biến nhất trên thế giới đã được phát minh từ hơn một thế kỷ trước, thời người ta còn dùng máy đánh chữ.

Khi đó, nếu đánh máy quá nhanh sẽ dẫn đến hiện tượng các phím đánh vướng vào nhau, phải tháo ra lắp vào rất mất thời gian. Do vậy, Christopher Sholes đã đề xuất ra QWERTY với mục đích chủ yếu là để làm cho mọi người đánh máy chậm lại, hạn chế tốc độ gõ. Nếu bạn có lúc thắc mắc khi còn bé vì sao học đánh máy lại khó thế, thì đây có thể là lý do.

Điều đáng ngạc nhiên là mãi đến ngày hôm nay, chúng ta vẫn tiếp tục sử dụng QWERTY ngay cả khi việc đánh chậm không mang lại lợi ích nào. Nhiều loại bàn phím khác giúp tăng hiệu quả đánh máy đã được sáng chế nhưng vẫn không thể thắng lại được “quán tính” quá lớn của toàn bộ hệ sinh thái liên quan đến máy tính và thói quen sử dụng của người dùng. QWERTY là ví dụ điển hình cho việc có một ý tưởng tốt đẹp cũng có thể không mang lại lợi ích gì.

Những người muốn thực hiện đổi mới thật sự cần phải để tâm đến yếu tố How? (Như thế nào?) nhiều hơn là What? (Cái gì?).

Nền giáo dục Việt Nam những ngày tháng này đang trải qua “cơn đau” của sự đổi mới. Chỉ trong vòng một vài năm, chúng ta liên tục chứng kiến rất nhiều những thay đổi từ chính sách đến thực tiễn. Thật ra, Việt Nam không cô đơn trong “cơn đau đổi mới” này. Rất nhiều quốc gia từ Đông sang Tây đều đang nỗ lực đổi mới giáo dục để thích ứng với một thời đại hoàn toàn mới.

Tuy nhiên, ở nhiều nơi, đổi mới cũng đã thất bại. Bài học thành công từ các quốc gia như Phần Lan không phải là bài học mà ai cũng có thể học được.

Bài viết đầu tiên trong chuỗi bài viết này mình đã nói rằng mình có phần thất vọng khi nhận ra là mình không thật sự tìm được một tư tưởng giáo dục nào hoàn toàn mới mẻ khi đến Phần Lan. Nhưng đến khi kết thúc hành trình, mình nhận thấy hóa ra đây lại là một cơ hội rất tuyệt vời. Đây chính xác là lý do mà mình cần phải đến Phần Lan.

Không có nơi nào tốt hơn để mình có thể tìm ra được câu trả lời cho câu hỏi nghiên cứu mình đã đặt ra trong 4 năm qua, câu hỏi ngắn nhưng rất khó trả lời: Làm thế nào để đổi mới giáo dục thành công?

Nhiều người khi nghĩ về giáo dục Phần Lan thường nghĩ về sự tự chủ (autonomy). Như mình có mô tả trong bài viết thứ nhất, trường học và giáo viên ở Phần Lan có rất nhiều quyền tự chủ. Cần phải hiểu là đây không phải là một đặc điểm tự nhiên sẵn có mà là kết quả của quá trình Phần Lan đổi mới căn bản về chính sách.

Phần Lan đã quyết định trao quyền tự chủ nhiều hơn cho các địa phương và cá nhân thay vì giữ lại một nền giáo dục bị kiểm soát quá chặt chẽ từ nhà nước trung ương. Chính vì điều này mà đa số các quốc gia khi muốn học tập Phần Lan đều khao khát muốn cho hệ thống trường học của họ có được sự tự chủ giống như vậy.

Mọi người muốn Hiệu trưởng nhà trường được tin tưởng, giáo viên được tin tưởng, muốn phụ huynh và xã hội trao cho người giáo viên niềm tin để họ có đủ không gian đưa ra những quyết định có ích cho học sinh. Rất nhiều người tin rằng chỉ cần cho giáo viên sự tự chủ đó, phép màu đổi mới sẽ xảy ra. Nhưng nếu tìm hiểu sâu hơn về đổi mới, ta sẽ thấy rằng mọi việc không đơn giản như vậy.

Sự kìm kẹp quá mức là không tốt. Nhưng sự tự do quá mức cũng không tốt.

Tại Phần Lan, mình thấy được chính xác viễn cảnh lý tưởng mà mình chỉ mới đọc được trong lý thuyết: Một sự cân bằng tinh tế giữa sự thống nhất và sự tự chủ.

Ở Phần Lan, không chỉ có tự do. Trong hành trình mình đi qua các trường mầm non tại đây, một điều mình nhận ra khá rõ ràng là tất cả lãnh đạo nhà trường và giáo viên đều nói những điều rất giống nhau.

Họ đều nói về cách giáo dục tôn trọng quyền và con đường phát triển riêng của mỗi đứa trẻ, về cách trẻ em học tập thông qua vui chơi, về cách kết hợp giữa giáo dục và chăm sóc, về cách tạo ra một môi trường giáo dục hòa nhập cho mọi đứa trẻ, về tình yêu với thiên nhiên, và về sự công bằng trong giáo dục.

Cả đoàn đã phát hiện ra một chi tiết nhỏ nhưng rất thú vị là ở tất cả các trường mầm non đều có quy định chung về màu sắc của các ngày trong tuần. Ví dụ ngày thứ hai sẽ là màu xanh lá cây, thứ ba sẽ là xanh dương, thứ tư là màu trắng. Quy định chung này tạo ra sự thống nhất, một loại “ngôn ngữ chung” để dù đứa trẻ có chuyển từ trường học này sang trường học khác, từ cấp học này sang cấp học khác đều có thể hiểu được những ký hiệu chung này. Có một số hình ảnh biểu tượng khác liên quan đến cảm xúc hay các hoạt động trong các lớp học cũng được quy định chung như vậy.

Có một bạn độc giả sống ở Phần Lan cũng đã chia sẻ rằng khi cha mẹ đón đứa con đầu lòng, họ sẽ nhận được một hộp quà từ chính phủ chứa những vật dụng cần thiết và những tài liệu hướng dẫn về chăm sóc trẻ em, do đó những người trẻ khi bắt đầu làm cha mẹ đều có những quan điểm khá tương đồng nhau.

Như vậy, có phải đang tồn tại một nghịch lý kỳ lạ ở Phần Lan không? Dường như mọi người đang có rất nhiều quyền tự do để làm điều mình muốn, sự đa dạng được tôn trọng ở mức rất cao. Mặt khác, ở một số khía cạnh nào đó thì sự thống nhất, giống nhau đến gần như tuyệt đối cũng đang tồn tại?

Đến hôm khi đã rời khỏi Phần Lan, nhìn lại toàn bộ hành trình đã qua và kết hợp với những nghiên cứu mình có trước đó, mình chợt nhận ra rằng chính nghịch lý này có thể là câu trả lời cho bí quyết tạo nên sự đổi mới chính sách thành công.

Muốn khác nhau, trước hết cần phải giống nhau.

Có một thống kê là người dân Phần Lan và các nước Bắc Âu có mức độ tin tưởng vào những người lạ cao hơn ở các quốc gia khác. Nói đơn giản đây là câu hỏi về việc: Nếu bước ra đường gặp một người hoàn toàn xa lạ, bạn có dám tin tưởng họ là một người tử tế hay không?

Nếu đưa con mình đến một trường học mới, gặp một người hiệu trưởng mới, một giáo viên hoàn toàn mới, bạn có thể tin tưởng là họ sẽ đối xử tốt với con bạn không?

Làm thế nào để tin tưởng một người mà bạn hầu như không hề biết gì về họ?

Mình cho rằng vấn đề tin tưởng ở đây không còn chỉ là câu chuyện giữa những cá nhân với nhau nữa. Bạn tin tưởng một người lạ không liên quan gì đến chuyện người đó là ai, mà bạn tin họ vì bạn tin vào thể chế xã hội, về ý thức xã hội nơi mà bạn và người đó đang cùng chung sống. Bạn tin rằng bạn và họ đều có những giá trị đạo đức giống nhau, được giáo dục để cư xử tử tế với nhau.

Niềm tin xuất phát chính từ những điểm giống nhau này. Khi đã có những nền tảng chung, người ta có thể an lòng, tự tin mà cho phép nhau được có những quyết định khác biệt. Khi đã xác định đi cùng một hướng, ta dám tin rằng dù cho có nhiều đường để đi, mọi người đều sẽ gặp nhau ở đích đến.

Còn khi thiếu đi sự thông hiểu rằng ta đang đi chung một hướng, bất kì hành động đi lệch ra khỏi cung đường đã định đều có thể tạo ra sự hoài nghi, e dè. Ta có cơ sở gì để mà tin nhau khi quá khác nhau?

Phần Lan đã làm rất tốt việc xác định đích đến chung trong giáo dục, nhờ đó, họ dám trao cho mọi người quyền tự do. Và khi trao đi sự tự do, họ nhận lại những con người có trách nhiệm và hành động hiệu quả mà không cần sự kiểm soát quá chặt chẽ. Đa dạng trong sự thống nhất là điều mà mình cảm nhận được rất rõ tại đây.
Nếu nhìn vào Khung chương trình giáo dục mầm non tại Phần Lan, ta có thể thấy họ không đưa ra các yêu cầu cụ thể về chuẩn đầu ra và cách triển khai chương trình.

Họ dành rất nhiều không gian để nói về triết lý giáo dục, quan điểm về việc dạy và học, về quyền và giá trị của mỗi đứa trẻ. Chính những điều này tạo nên sự thuyết phục và thấu hiểu chung trong cộng đồng giáo viên. Tất cả giáo viên, ngay cả với những giáo viên của các trường tư thục, mình nhận thấy họ đều nói về Khung chương trình chung, về triết lý giáo dục, về con đường mà giáo dục Phần Lan đang lựa chọn bằng sự hiểu biết, tin tưởng và hài lòng một cách chân thành.

Còn ở Việt Nam thì chúng ta đang đổi mới giáo dục như thế nào?
Phải khách quan mà thừa nhận là chúng ta đang có một hướng đi đúng về mục tiêu giáo dục, thể hiện qua Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sắp tới đây là Chương trình giáo dục mầm non mới. Tuy nhiên, với những thực tế đang diễn ra, mình tin là rất nhiều người cũng đang hoài nghi về sự thành công khi triển khai những đổi mới này.

Điều đáng tiếc nhất là dường như chúng ta đang không phải đang đi sai hướng mà là chúng ta đang đi sai cách. Và đến hôm nay, mình đang có một giả định rằng một phần lớn của việc “sai cách” ấy là ta đang “nói sai cách”.

Chúng ta đang nói gì khi nói về giáo dục?

Chúng ta muốn đổi mới giáo dục để giảm bớt áp lực thành tích cho học sinh, hướng đến việc học tập suốt đời, học tập tích cực, phát triển năng lực và đặc biệt là các kỹ năng chuyển đổi của thế kỉ 21? Vậy mà trên báo chí và các phương tiện thông tin đại chúng, chúng ta nói gì?

Chúng ta vẫn tập trung ca ngợi về những thủ khoa đầu vào, thủ khoa đầu ra, những người vào được các trường danh tiếng bằng số điểm cao chót vót? Chúng ta vẫn đưa tin đầy tự hào về những tấm huy chương của các cuộc thi quốc tế, những giải thưởng khoa học mà học sinh đạt được khi còn ngồi trên ghế nhà trường?

Ngoài những điểm sáng cần phải đặt dấu chấm hỏi đó, hàng loạt những tin tức tiêu cực về thực trạng của giáo dục vẫn xuất hiện hằng ngày làm cả xã hội có muốn cũng khó tìm được những điều tích cực để mà hy vọng, để mà tin tưởng, để mà cố gắng. Mình không nói phải tô hồng thực tế nhưng chúng ta có thể nào tập trung nghe và nói nhiều hơn vào những đích đến tốt đẹp, vào những giá trị thay thế phù hợp với con đường mà ta đang đi hơn không?

Và còn gì nữa, ngày 20-11, ngày được xem là ngày quan trọng nhất của ngành giáo dục, mọi người tập trung ca ngợi điều gì? Với mình, chủ yếu là hình ảnh về những người thầy cô lặng lẽ, âm thầm hy sinh – một hình ảnh nghề nghiệp “đáng thương” nhiều hơn là đáng ngưỡng mộ.

Dịp khai giảng năm học mới trên toàn quốc vừa qua, bao nhiêu ngôi trường tổ chức ra những hoạt động thật sự vì học sinh chứ không phải vì trình diễn, vì truyền thống, vì thi đua?

Và đâu đó mình vẫn thấy có những bạn trẻ bình luận thể hiện quan điểm rằng việc cho trẻ đi học mầm non là không cần thiết vì trẻ chỉ đến đấy chơi thôi mà, chẳng qua đó là nơi “giữ trẻ” cho bố mẹ đi làm thôi.

Thật sự, ở nơi nào mà chúng ta đang nói đủ lớn, đủ mạnh mẽ, đủ rõ ràng, đủ nhiều về tinh thần của một xã hội học tập, về việc lấy học sinh làm trung tâm, về việc phát triển năng lực, về chân dung của những đứa trẻ xứng đáng được tôn trọng, xứng đáng có được sự tự do chứ không chỉ là những đứa trẻ yếu đuối, cần phải ngoan ngoãn, vâng lời?

Phải thẳng thắn thừa nhận rằng diễn ngôn về giáo dục trong xã hội Việt Nam hiện nay có lẽ không trùng khớp với định hướng đổi mới.

Nếu không có sự thay đổi sâu sắc về nhận thức, về cách nghĩ, cách nói thì mọi sự cưỡng ép thay đổi về hình thức cũng chỉ làm đôi vai người giáo viên, phụ huynh và học sinh thêm mỏi mệt.

Giáo sư của mình là một người Anh nhưng rất tâm huyết với giáo dục Việt Nam. Thầy đã từng hỏi mình rằng khi nhìn cách Việt Nam thực hiện đổi mới giáo dục, Thầy không hiểu nổi vì sao mọi thứ không tương thích chút nào với thể chế chính trị mà chúng ta đang lựa chọn?

Khi nhìn lại, Việt Nam là một quốc gia đã làm được nhiều điều kỳ tích. Khả năng đoàn kết, thống nhất ý thức xã hội đã được thể hiện ở rất nhiều lĩnh vực, từ tinh thần yêu nước - đấu tranh chống kẻ thù xâm lựợc, bảo vệ lãnh thổ, cho đến việc chống lại dịch bệnh Covid-19 vừa qua. Ngay cả câu chuyện chuyển đổi số trong một vài năm gần đây cũng đang có những chuyển biến khả quan. Có nhiều việc thật sự chúng ta có thể đoàn kết ý chí của tất cả mọi người để cùng nói và cùng làm nên những điều tích cực.

Không phải là Việt Nam không có khả năng đó mà có lẽ vấn đề là ta chọn làm gì và khi nào.

Quân sự chúng ta đã làm được, kinh tế ta cũng làm được, y tế ta cũng làm được, công nghệ ta cũng đang nỗ lực, vậy thì, bao giờ đến lượt giáo dục? Mình có niềm tin là khi đến lượt, khi bỏ ra đủ công sức để xây dựng nên một “tâm thức cộng đồng” đúng đắn về giáo dục, Việt Nam cũng lại có thể làm được những điều kỳ diệu. Khó đấy, nhưng khi có sự quyết tâm chung, giải pháp sẽ xuất hiện.

Nhưng mình cũng có một sự hoài nghi rằng, có phải chăng để có đủ sự quyết tâm ấy, chúng ta luôn phải chờ đợi một mô hình, một phong trào từ ai đó để học theo? Hay ta phải chờ chuyển hóa được mục tiêu ra thành những con số có thể đong đếm được trong thời gian ngắn, để có những thành tích cụ thể, hữu hình thì ta mới làm được? Còn nếu chỉ là những “ý niệm định tính”, khó đo lường thì không thể nào quy tụ được sự quyết tâm? Nếu thật sự là như vậy thì ta sẽ chờ đến khi nào? Và chúng ta có thể làm gì để ngày đó mau đến hơn?

Mình đã luôn mơ được đến Phần Lan, nơi được xem là có nền giáo dục tốt nhất thế giới. Nhưng mình không ngờ giá trị của chuyến đi đến Phần Lan này lại có thể lớn lao đến thế cho tư duy và công việc của mình. Cám ơn Phần Lan vì những câu trả lời và cả những câu hỏi mà mình vẫn phải tiếp tục tìm kiếm câu trả lời.

Cũng xin cám ơn tất cả mọi người vì đã theo dõi hành trình và chuỗi bài viết này của mình. Mọi bình luận, tin nhắn, chia sẻ hay những lượt xem, like cũng đều rất có ý nghĩa với mình! Cám ơn mọi người vì đã ở đây.

-----------

08-09-2023

Linh Ho

-Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh-

Phép màu của giáo dục Phần Lan không phải luôn xảy ra.

Phần Lan là một đất nước khá non trẻ, chỉ mới giành được độc lập từ năm 1917 và tái sinh từ vết thương của chiến tranh và chia cắt. Nằm cạnh hai thế lực khổng lồ là Thụy Điển và Nga, Phần Lan sở hữu vị trí thuận lợi cho giao thương trong khu vực Biển Baltic. Đây vừa là “món quà” của tự nhiên nhưng cũng lại là một “lời nguyền” khiến lãnh thổ Phần Lan đứng trước những xâu xé và tranh đấu không ngừng nghỉ trong suốt hàng trăm năm. Khi đọc về lịch sử Phần Lan, mình nhận ra hình ảnh của Việt Nam khi cả Việt Nam và Phần Lan cùng là những quốc gia nhỏ bé, buộc phải học cách tồn tại trong vòng xoáy quyền lực của các quốc gia hùng mạnh.

Từ trong lịch sử đau thương và khó khăn đó, Phần Lan cũng đã có những khoảng thời gian rất vất vả để tìm thấy sự ổn định về mặt chính trị và kinh tế. Nền giáo dục Phần Lan cũng không phải luôn tốt đẹp và thành công.

Sự thành công của giáo dục Phần Lan là một sự lựa chọn.

Mỗi quốc gia có một con đường phát triển khác nhau, cũng giống như mỗi con người có những sự quan tâm, lựa chọn nghề nghiệp khác nhau. Khi đứng trước sự lựa chọn là điều gì sẽ giúp Phần Lan đi lên từ trong chiến tranh, Phần Lan chọn con đường Giáo dục.

Pasi Sahlberg, nhà giáo dục nổi tiếng người Phần Lan đã nhận định rằng:

Như mình đã từng chia sẻ trong bài viết đầu tiên, người Phần Lan nói được làm được. Khi họ nói “tất cả” thì có nghĩa là “tất cả”.

Một trong những giá trị quan trọng nhất của hệ thống giáo dục Phần Lan chính là: SỰ CÔNG BẰNG (Equity). Mọi người đều có cơ hội như nhau để có một cuộc sống hạnh phúc và thành công, bất kể bạn sinh ra là ai, ở đâu và như thế nào. Những người yếu thế hơn sẽ được tạo nhiều điều kiện hơn để có cơ hội ngang bằng với những người vốn đã có điều kiện tốt hơn. Công bằng (equity) khác với bình đẳng (equality). Xã hội nói chung và giáo dục nói riêng ở Phần Lan hướng đến sự công bằng.

Một điều mình phát hiện ra sau chuyến đi lần này là thông tin rằng giáo dục mầm non hoàn toàn miễn phí tại Phần Lan là không chính xác. Giáo dục mầm non Phần Lan công lập chỉ miễn phí với người có thu nhập thấp hoặc trung bình thấp. Còn lại, những người có thu nhập cao hơn sẽ phải trả một khoảng chi phí tối đa là 295 € một tháng, tùy theo mức thu nhập cụ thể. Người có thu nhập cao hơn phải đóng học phí cao hơn. Nếu phụ huynh lựa chọn các trường tư thục thì tuy học sinh vẫn được nhận một phần hỗ trợ từ chính phủ nhưng tổng học phí phải đóng là cao hơn rất nhiều so với trường công.

Chính sách này thể hiện tư duy “công bằng”, ưu tiên cho giáo dục công lập và ưu tiên cho những người có thu nhập thấp, góp phần xóa bỏ khoảng cách giàu-nghèo trong xã hội. Nhà nước Phần Lan cũng đang ngày càng gia tăng sự hỗ trợ cho các trường công lập để thúc đẩy hơn nữa chất lượng của giáo dục công.

Định hướng chính sách này không phải là lựa chọn dễ dàng vì hiện nay có khá nhiều quốc gia không đi theo con đường này. Họ từ bỏ dần giáo dục công lập và tiến hành thị trường hóa nền giáo dục khi cảm thấy quá bất lực trong việc đảm bảo chất lượng cho toàn bộ nền giáo dục. Phần Lan thật sự là một quốc gia dũng cảm đi ngược chiều gió, và đã thành công với sự dũng cảm của mình.

Có một câu nói mình đã từng đọc về giáo dục Phần Lan, đúng cả với giáo dục mầm non và phổ thông:

Điều này có nghĩa là hầu như chất lượng của tất cả các trường học tại Phần Lan đều ngang bằng nhau. Nếu bạn chuyển đến Phần Lan từ một quốc gia khác, bạn chỉ cần tìm ngôi trường gần nhà nhất và có thể yên tâm rằng con bạn sẽ nhận được một nền giáo dục đủ tốt. Mình đã trò chuyện với một số người Phần Lan, những người nhập cư đến Phần Lan và họ đã xác nhận nhận định này là khá chính xác.

Nếu bạn muốn tìm một ngôi trường có vị trí thuận lợi hơn hoặc theo đuổi một tiếp cận đặc biệt nào đó, bạn có thể chọn một trường tư và chấp nhận trả phí cao hơn. Tuy nhiên, khoảng cách về chất lượng giữa trường công và trường tư là hầu như không đáng kể. Mọi cha mẹ, dù có điều kiện sống như thế nào, đều có thể an tâm rằng những đứa trẻ của mình sẽ được chăm sóc và nuôi dưỡng tốt mà không phải lo chạy đôn chạy đáo dùng mọi phương thức, mọi mối quan hệ để con được vào trường tốt, hoặc ít ra nơi mà con sẽ được an toàn. Mình nghĩ rằng đây là một món quà không thể nào tốt đẹp hơn mà xã hội dành tặng cho hành trình làm cha mẹ của mỗi người.

Giá trị “công bằng” trong giáo dục còn thể hiện rất rõ ở cách ứng xử với sự khác biệt trong năng lực của trẻ. Trong 3 ngày còn lại của hành trình, đoàn mình đã đến tham quan Trung tâm học tập thông qua Vui chơi trực thuộc Khoa Giáo dục của Đại học Helsinki, Trường Mầm Non thực hành Pirkkunorssi trực thuộc trường Đại học Turku và Trường Montessori Pakilan. Cả đoàn đã rất ấn tượng với cách làm giáo dục từ những điều nhỏ bé của người Phần Lan.

Một chị trong đoàn đã phát hiện ra rằng các cô giáo tại đây thường hay đeo một xấp thẻ trước cổ với nhiều hình vẽ khá màu sắc. Các cô giáo đã giải thích rằng những tấm thẻ này mang những thông điệp để trò chuyện với trẻ. Có thể đó là một lời khen ngợi khi trẻ đã hoàn thành xong một công việc, hoặc một cử chỉ báo hiệu trẻ nên giữ im lặng, hoặc một mũi tên hướng dẫn trẻ nên rẽ trái hay rẽ phải. Những tấm thẻ này dành cho mọi đứa trẻ nhưng đặc biệt hữu ích dành cho các bé đang gặp khó khăn về ngôn ngữ và giao tiếp. Xung quanh môi trường lớp học cũng có rất nhiều những tấm thẻ như vậy để hướng dẫn trẻ về các khu vực học tập và thời gian biểu trong ngày.

Các giáo viên giải thích rằng tốc độ phát triển ngôn ngữ của mọi đứa trẻ không giống nhau và cũng không cần phải giống nhau. Sự tồn tại của những tấm thẻ này giúp cho dù là đứa trẻ đang ở mức độ phát triển nào, các em cũng không gặp hạn chế trong việc sinh hoạt và học tập. Các em không bị ép phải thay đổi chính mình để thích nghi với môi trường. Môi trường sẽ thay đổi vì các em. Đó mới chính là tinh thần của một nền Giáo dục hòa nhập (Inclusive Education).

Khi lắng nghe những trao đổi của các giáo viên ngay từ ngày đầu tiên, mình nhận ra rằng ở Phần Lan, bản thể của mỗi đứa trẻ đều nhận được sự tôn trọng rất lớn. Môi trường giáo dục cho phép mỗi đứa trẻ được là chính mình, sống theo tốc độ của mình và theo cách mà mình mong muốn. Nhiệm vụ của người giáo viên là yêu thương, bảo vệ những bản thể độc nhất này và tạo điều kiện để những bản thể ấy được phát triển thành phiên bản tốt đẹp của chúng, chứ không phải theo khuôn mẫu của bất kì ai khác.

Điều tuyệt vời ở đây chính là trong sự hỗn loạn của việc mỗi đứa trẻ đều vận động theo tốc độ và cách thức của riêng mình, cả giáo viên và đứa trẻ đều có thể tìm thấy nhịp điệu ổn định và sự bình an trong tâm trí.

Mình nghĩ rằng nếu hỏi lãnh đạo của bất kì một quốc gia nào thì họ cũng sẽ trả lời rằng giáo dục là một trong những trọng tâm hàng đầu trong chính sách phát triển của đất nước họ. Tuy nhiên, vấn đề luôn là việc trong thực tế chúng ta hành động ra sao với cam kết này. Có thể lời cam kết chỉ là một lời cam kết suông không dựa trên mong muốn thực sự. Hoặc cũng có thể lời cam kết ấy đến từ thiện ý có thật nhưng lại thiếu đi cách làm đúng đắn nên cũng không mang lại kết quả như đã hứa. Mình ngưỡng mộ Phần Lan vì họ đã làm được cả hai, có một cam kết chân thật và những giải pháp hành động hiệu quả.

Có một chị trong đoàn sau khi quan sát thấy môi trường học tập tại Phần Lan đã nói vui rằng: Ước gì mình được “đầu thai” lại và được lớn lên ở đây!

Mình không nghĩ rằng cơ sở vật chất tại các trường học ở đây tốt hơn ở những nơi khác. Phải nói là tại Việt Nam có những môi trường học tập còn hoành tráng và chỉn chu hơn rất nhiều. Nhưng điều kì diệu của nền giáo dục Phần Lan nằm ở việc, đây là một nền giáo dục có chỗ cho mọi đứa trẻ, cả về nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.

Tại Phần Lan, được lớn lên trong một môi trường giáo dục có chất lượng là quyền của mọi đứa trẻ. Không trẻ em nào bị từ chối quyền đi học. Và không trẻ em nào cảm thấy bị phủ định bản thể của mình khi đến trường. Khi em đến tuổi đi học, sẽ luôn có nơi yêu thương, tôn trọng, chăm sóc và nuôi dưỡng em, dù cho em là ai và em như thế nào.

Cám ơn Phần Lan vì đã giúp mình biết rằng, đây là một điều kỳ diệu có thật. Và mình thấy an lòng hơn bao nhiêu khi hiểu thêm rằng Phần Lan không phải là một quốc gia “sinh ra ở vạch đích”. Tất cả, đều đến từ sự lựa chọn và nỗ lực.

Vậy thì nếu Phần Lan làm được, tại sao Việt Nam thì không?

-----------

27-08-2023

Linh Ho

-Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh-

Ngày thứ hai tìm hiểu vể Giáo dục mầm non tại Phần Lan đã trôi qua nhanh trong một cái chớp mắt. Có ai đó nói rằng khi ta đang tận hưởng điều gì đó, thời gian sẽ trôi qua nhanh hơn. Thật sự, hôm nay là một ngày vui!

Mình đã từng đọc và nghiên cứu khá nhiều điều có vẻ lớn lao về giáo dục, nhưng buồn cười là có vài việc nhỏ xíu cứ vướng mắc ở trong lòng. Kiểu nếu không tháo gỡ được những vướng mắc ấy thì niềm tin của mình về giáo dục cứ mãi không vẹn tròn. May mắn thay, cơ duyên gặp gỡ với những người giáo viên tuyệt vời đã giúp mình gỡ đi những vướng mắc nhỏ nhưng quan trọng trong thực tế này để mình thêm tin tưởng vào con đường đang đi. Lại kể thêm vài câu chuyện hay hay cho mọi người nghe nhé!

Sáng nay đoàn mình đến tham quan một ngôi trường mầm non song ngữ trong hệ thống trường mầm non Pilke, một trong những hệ thống trường non song ngữ lớn và tiêu biểu nhất tại Phần Lan. Người dẫn dắt đoàn tham quan là Cô Annaleen, một cô giáo người Bỉ nhưng đã sống và làm việc nhiều năm tại Phần Lan, cũng là người phụ trách về chương trình Tiếng Anh tại trường.

Còn buổi chiều, dưới sự hướng dẫn của cô Viktoria, cả đoàn hóa thân thành những em bé Phần Lan trải nghiệm các hoạt động trong rừng. Diện tích rừng ở Phần Lan còn rất nhiều, cho nên ngay tại thủ đô Helsinki, bọn mình chỉ đi bộ tầm một chút là đã được bao bọc bởi cái ôm của rừng xanh. Đã lâu, lâu lắm rồi mình mới có cảm giác được hít thở trong một bầu không khí tuyệt vời như vậy. Cảm giác thật sự là mỗi hơi thở có thể chữa lành một vài tế bào nào đó trong cơ thể của mình.

Các em bé Phần Lan và cả người lớn rất thường xuyên vào rừng chơi. Rừng như là một sân chơi, một ngôi nhà khác của người Phần Lan. Mình đã đọc ở đâu đó về việc một người có thể vào rừng chơi vài tiếng đồng hồ, đắm mình trong không gian của rừng đến nỗi quên mất cả thời gian. Hôm nay, mình thật sự hiểu cảm giác đó là như thế nào. 

Thế thì vì sao bình thường ở Việt Nam mình không vào rừng chơi nhỉ? Hmmm, đúng là nếu sống ở thành phố thì cũng rất khó để tiếp cận một khu rừng thật sự. Hoặc có ai đó trong đoàn cũng nói rằng rừng ở Việt Nam không khô ráo, dễ đi như ở các nước Châu Âu. Có lẽ đều đúng, nhưng với cá nhân mình, có lẽ một trong những lý do chính là vì mình không thực sự hiểu được đi vào rừng là để làm gì.

Thú thật với mọi người là mình ít khi làm việc gì mà không có mục đích rõ ràng. Có lẽ là từ bé vì đã được rèn luyện trong một môi trường mà tất cả mọi việc mình làm luôn luôn được tính và ghi nhận lại trong một thứ sổ sách nào đấy, dù là sổ liên lạc hay CV cá nhân - những giấy tờ có giá trị quyết định tương lai của mình, nên việc làm một điều gì đó như việc vào rừng hay dạo chơi trong thiên nhiên, với mình, không thực sự làm gia tăng giá trị cho những giấy tờ đó. CV của mình có giá trị hơn không nếu mình ghi vào là mình hay vào rừng chơi?

Sống có mục tiêu, làm việc có mục tiêu, học tập có mục tiêu. Mình luôn bận rộn với việc đặt ra và hoàn thành những mục tiêu đến nỗi mình khá khắc nghiệt với bản thân. Mình thấy bất ổn khi có giây phút nào đó mình dành thời gian để làm những điều không có mục tiêu rõ ràng. Mình luôn sống cho tương lai nhiều hơn là hiện tại. Nhưng từ ngày đến với giáo dục, mình hiểu ra giá trị của những giây phút bình thường của cuộc sống (the ordinary moments). Mình bắt đầu tập sống chậm lại và tập trung vào hiện tại nhiều hơn. Phần Lan giúp khắc sâu hơn bài học này trong tâm trí mình.

Chuyện thay tã

Cô Annaleen chia sẻ rằng một điều đặc biệt cô thấy ở chương trình Giáo dục mầm non tại Phần Lan chính là hầu như chương trình không đặt ra bất kì một tiêu chuẩn cụ thể nào cho đứa trẻ, ví dụ là đến bao nhiêu tuổi thì các em phải làm được những gì. Với cô, đây thật sự là một sự giải thoát cho giáo viên bởi vì khi không phải chạy đua với các tiêu chuẩn cứng nhắc này, giáo viên có thời gian để tập trung vào những khoảnh khắc nhỏ bé nhưng quan trọng với mỗi đứa trẻ.

Cô nói rằng mô hình Educare trong giáo dục mầm non tại Phần Lan là sự kết hợp chặt chẽ giữa việc chăm sóc và giáo dục. Ý tưởng này mình thấy khá tương đồng với triết lý giáo dục trẻ sơ sinh của Nhà giáo dục nổi tiếng Magda Gerber. Cụ thể, cô Annaleen nói rằng những khoảnh khắc chăm sóc trẻ dù rất đơn giản như thay tã cho trẻ cũng là những khoảnh khắc tuyệt vời cho việc “giáo dục”. Giáo viên hay người chăm sóc có thể vừa thay tã, vừa trò chuyện, vừa hát, vừa vui đùa với em bé.

Đừng quá tập trung vào việc thay tã chỉ để cho em bé có một chiếc tã mới sạch sẽ. Hãy cho phép bản thân mình và em bé cảm thấy thoải mái trong khoảnh khắc đó. Việc thay tã xảy ra rất nhiều lần trong ngày, nên đó là một phần quan trọng trong cuộc sống của cả người lớn và em bé. Hãy trang trí lại góc thay tã, bật một chút âm nhạc, hãy tận hưởng và trân trọng việc thay tã!

Cô Annaleen có kể một câu chuyện khá ấn tượng là cô có nhận các giáo viên đến từ các quốc gia khác có bằng Thạc sĩ về Giáo dục. Khi mới bắt đầu vào công việc, có một số giáo viên đã không thoải mái khi biết là phải trực tiếp thay tã và làm vệ sinh cho các bé. Họ đã nghĩ rằng với trình độ của họ, họ sẽ không phải làm những việc “nhỏ nhặt” như vậy. Nhưng cô Annaleen đã dành thời gian để trò chuyện và giải thích cho giáo viên hiểu giá trị của những việc nhỏ bé thường ngày này. Và cuối cùng, những giáo viên “Thạc sĩ” đã vui vẻ thay tã cho các em bé mỗi ngày!

Chuyện cái áo

Câu chuyện thứ hai và cũng là một vướng mắc mình nghĩ bản thân mình và nhiều người khi chăm sóc con trẻ cũng luôn băn khoăn: Làm gì khi trẻ từ chối một điều mà mình cho rằng cần thiết để bảo vệ cho trẻ?

Cụ thể là tại Phần Lan, thời tiết ngoài trời có thể rất khắc nghiệt, mưa và lạnh, đặc biệt vào mùa đông. Vì vậy nếu muốn ra ngoài trời, các em bé cần phải mặc rất nhiều lớp áo chống lạnh và mưa, đội mũ, đeo găng tay và mang ủng. Khi mình hỏi cô Annaleen rằng: Vậy ta nên làm gì khi em bé từ chối mặc áo lạnh?

Cô nói việc đó thật sự thường hay xảy ra và là những phút giây rất thử thách cho người lớn. Khi đó, đòi hỏi người lớn phải có sự nhạy cảm, thấu hiểu và linh hoạt để thuyết phục trẻ thực hiện điều mà con cần làm trong hòa bình. Đó có thể là một bài hát, một câu chuyện vui, hay một trò chơi thử thách để những trẻ đứng cạnh nhau mặc áo cho nhau.

Mình lại hỏi: “Nhưng nếu trẻ vẫn kiên quyết không mặc áo, cô có cho trẻ ra ngoài sân chơi mà không mặc áo không?”. Cô Annaleen nói rằng cô vẫn sẽ cho trẻ ra ngoài nhưng cô sẽ cầm theo chiếc áo đó. Cô không trách trẻ vì biết rằng đôi khi trẻ con cần phải cảm nhận cái lạnh thật sự để hiểu mình sẽ cần mặc áo và mang găng tay. Cô sẽ kiên nhẫn đợi để em bé hiểu ra điều này một cách tự nhiên.

Chuyện bông hoa

Trong buổi sáng hôm nay, cô Annaleen cũng nói về ý nghĩa của thiên nhiên trong quá trình học tập và trưởng thành của trẻ em. Cô nói rằng thiên nhiên là một sân chơi cực kỳ lý tưởng vì ở đó trẻ có thể làm rất nhiều điều mà trẻ không thể làm được ở các môi trường khác. Trẻ có thể chạy, nhảy, cười, nói, vui đùa, sáng tạo từ những “đồ chơi” có sẵn trong tự nhiên như những chiếc lá, hòn sỏi hay những cành cây theo những cách thức kỳ lạ nhất.

Cô đặc biệt nói một câu mà mình rất ấn tượng: Không có đúng và sai khi chơi trong thiên nhiên. Sau khi kết thúc bài nói chuyện, mình đã hỏi riêng cô rằng: Có thật sự không có đúng và sai không cô ơi, nếu một em bé ngắt một bông hoa đang còn sống, hái một chiếc lá đang còn tươi trên cành thì ta có nên ngăn trẻ lại không?

Cô nói rằng nếu là cô thì cô sẽ không vội vã ngăn trẻ lại, cô sẽ không nói câu: Không, đừng ngắt hoa, như vậy là không tốt đâu con!

Cô vẫn để trẻ làm điều đó nhưng sẽ hướng dẫn trẻ mang bông hoa về lớp, để vào góc quan sát và theo dõi quá trình bông hoa tàn dần, từ đó giúp trẻ hiểu rằng nếu con ngắt một bông hoa tươi như vậy, hoa sẽ không thể tươi được lâu nữa.

Việc ngăn trẻ ngay lập tức không ngắt hoa thật sự dễ hơn nhiều và ta đạt ngay được mục đích là trẻ không làm điều đó nữa. Nhưng ta có chắc rằng trong tâm trí trẻ hiểu được lý do vì sao lại không nên làm như vậy và thật sự hình thành được tình yêu với thiên nhiên?

Chuyện vào rừng

Cô Annaleen cũng chia sẻ quan điểm của cô rằng mục tiêu chính của việc cho trẻ tiếp xúc với thiên nhiên không phải là để cho trẻ học được điều gì cụ thể cả mà chủ yếu là để trẻ tận hưởng cảm giác tuyệt vời khi sống trong thiên nhiên. Đương nhiên một nhà giáo dục tốt sẽ biết tận dụng những khoảnh khắc đó, hay như cách cô nói, nhận ra những “cửa sổ cơ hội” (window of opportunity) để trẻ học thêm được một điều gì đó có ích. Tuy nhiên, đó chỉ là chuyện phụ, xảy ra như một hệ quả cộng thêm, chứ không phải là lý do chính ta cho trẻ đến với thiên nhiên.

Phải nói là cách nghĩ này của cô cũng khá khác biệt so với suy nghĩ thông thường của người lớn và cả một vài tiếp cận giáo dục khác đang được áp dụng tại Việt Nam. Mình thấy giáo viên nước mình khá ám ảnh với việc cho trẻ thực hiện một hoạt động nào đó là để làm gì. Đôi khi quá tập trung vào việc đạt được các mục tiêu giảng dạy mà chúng ta quên mất đi việc tận hưởng những phút giây trong thực tại, tận hưởng niềm vui của việc chỉ đơn giản là cùng trẻ thực hiện một điều gì đó thú vị và mới mẻ.

Chuyến đi thực tế vào rừng ngày hôm nay của bọn mình đã chứng thực quan điểm này của cô Annaleen. Trong hành trình khám phá rừng xanh, Cô Viktoria cho tụi mình thực hiện một vài thử thách theo nhóm. Ví dụ như “săn” những vật liệu có các màu như xanh, vàng, nâu, trắng, đỏ; hái những quả blueberries dại trong thời gian 15 phút; và dùng các vật liệu thiên nhiên có sẵn để xây nên một chiếc lều trú ẩn mà một người có thể chui vừa.

Trong một, hai thử thách đầu tiên, vì đã quen với văn hóa “thi đua”, khi cô vừa tuyên bố tên đội săn khó báu nhanh nhất hay hái được nhiều quả nhất thì đội thắng cuộc lập tức thắc mắc ngay là sẽ nhận được quà gì. Cô chỉ cười và nói phần thưởng chính là bản thân trải nghiệm mà mọi người đã có. Có lẽ có ai đó cũng sẽ thấy chưa thỏa mãn với câu trả lời này đâu nhưng mình để ý thấy là với thử thách cuối cùng, mọi người đã quá tập trung với việc tìm kiếm cách dựng lên chiếc lều từ các vật liệu như cành cây, lá khô hay say sưa ngắm nhìn thành quả của mình đến nỗi chẳng còn ai bận tâm hỏi xem ai là người chiến thắng. Tất cả mọi người đã hóa thành những đứa trẻ thật sự với những niềm vui trong sáng, nguyên thủy nhất.

Đến cuối mỗi hoạt động, mọi người có tổng kết lại những gì mà trẻ học được. Tuy nhiên, với cá nhân mình, tất cả những điều đó không thật sự có ý nghĩa lắm. Khi nghĩ về trải nghiệm “vào rừng chơi” lần này, mình chỉ nhớ về mùi đất và cây cối sau cơn mưa; nhớ cảm giác ngắt những trái blueberries bé xíu, nhớ cảm giác ngạc nhiên cứ ngỡ tay mình chảy máu mà mãi mới nhận ra thì ra đó là do mình đã hơi mạnh tay làm nát một phần quả nên có nước ứa ra; nhớ cảm giác khi các gai nhỏ trên cành cây đâm vào tay; và nhớ cả những tiếng cười giòn tan của mọi người vang vọng trong khu rừng.

Làm người lớn thật sự không đơn giản. Đôi khi chúng ta dính mắc quá nhiều với những mục tiêu và mong muốn mà bản thân ta hay người khác đặt ra. Khi chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ em chúng ta cũng thường quá tập trung và áp đặt những mục tiêu ấy lên người bọn trẻ. Mình nghĩ là không nhất thiết phải không có mục tiêu gì cả, nhưng chúng ta nên cẩn thận với cách đặt mục tiêu và thực hiện những mục tiêu đã đề ra. Đôi khi vì quá mải mê chạy theo những mục tiêu, ta vô tình phá hỏng đi những khoảnh khắc đẹp đẽ trong tuổi thơ ngắn ngủi của các em bé. Từ đó, ta cũng lỡ vô tình phá hỏng đi mối quan hệ của ta với trẻ bằng những lời nói to tiếng và nặng nề vì ta quá áp lực. Mà thật ra đến cuối cùng, điều đó có thật sự giúp ích cho trẻ bền lâu hay không?

Tóm lại, bài học của ngày hôm nay là:

Bài học không có gì mới, nhưng những ngày này ở Phần Lan đã giúp mình hiểu rõ hơn rất nhiều rằng điều này có nghĩa là gì trong thực tế nuôi dưỡng trẻ. Mình sẽ nhớ rằng đừng bao giờ vì lo sợ là mình không phải là một người lớn biết cách dạy trẻ yêu thiên nhiên mà vội vã ngăn trẻ ngắt một bông hoa. Sẽ mất thời gian đấy để trẻ hiểu rằng vì sao con không nên làm thế, nhưng đó là một bài học đủ quan trọng để chúng ta cho trẻ thời gian học hỏi và tự mình quyết định lấy. Kiên nhẫn là chứng tích của tình yêu thương.

Xin lỗi bông hoa bé nhỏ nhé!

-----------

22-08-2023

Linh Ho

-Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh-