Trong nhiều quyển sách self-help và một số khóa học hiện nay về “chữa lành” đang tồn tại một thông điệp mình thấy rất đáng lo ngại: Bạn không thể thay đổi người khác mà chỉ có thể thay đổi chính mình.

Một cô gái mới bước vào hôn nhân sẽ được rất nhiều các chị, các mẹ căn dặn rằng: Con đừng nghĩ con có thể thay đổi được chồng của mình. Đó chỉ là mơ mộng và ảo tưởng!

Thông điệp này nghe qua có vẻ rất văn minh, tiến bộ, giúp giải thoát bản thân mình khỏi những kỳ vọng không hợp lý về người khác, trở nên độc lập, tự chủ hơn trong cuộc sống. Tuy nhiên, rất nhiều người vận dụng thông điệp này theo 3 cách sau đây:

Khi tôi không hài lòng về một ai đó và tôi nghĩ là tôi không thể thay đổi được họ, cho nên tôi:

1) Chờ họ tự nhận ra vấn đề và thay đổi

2) Cố gắng chấp nhận tình hình và tự mình xoay sở

3) Kết thúc mối quan hệ

Cả ba cách hành động này đều có một “lợi ích” chung đó là: Không cần phải giao tiếp, đối thoại: hoặc là họ tự thay đổi hoặc là tôi tự thay đổi cảm xúc và hành vi của mình.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc sẽ không có những cuộc tranh luận, cãi vã mệt mỏi, không có những lời nói làm tổn thương nhau.

Chúng ta chấp nhận, tôn trọng nhau như phiên bản hiện tại của mỗi người và nếu không chấp nhận được thì chúng ta rời xa nhau. Đơn giản như vậy và cuộc sống sẽ rất nhẹ nhàng. Không ai ràng buộc, kiểm soát ai.

Tuy nhiên, thực tế thì trong các mối quan hệ, đặc biệt là những mối quan hệ thân thiết như gia đình, cách làm này trở nên cực kỳ khó khăn và tạo nên những môi trường không lành mạnh.

-------

TRÒ CHƠI CÓ TỔNG BẰNG KHÔNG

Ngay cả với những người thân thiết nhất với chúng ta, những đứa trẻ mà chúng ta tự tay nuôi dưỡng hay những người mà chúng ta tự chọn lựa để trở thành người yêu hay vợ/chồng của mình thì vẫn luôn có rất nhiều những ý muốn trái ngược nhau diễn ra hằng ngày.

[Tối nay anh muốn đi ăn lẩu còn em muốn đi ăn cơm tấm. Mẹ muốn con dọn dẹp phòng ngay còn con thì chỉ muốn chơi game. Em muốn anh dành thêm thời gian đi chơi với gia đình còn anh muốn dành thời gian để đi gặp gỡ đối tác, phát triển sự nghiệp của mình. Ba muốn con học piano còn con chỉ thích học đánh trống.]

Trong thế giới của những ý muốn này, mà về bản chất theo Tiến sĩ Tâm lý Marshall Rosenberg gọi, đó là thế giới của những MỆNH LỆNH (Demand), các mối quan hệ trở thành những cuộc chiến giữa mệnh lệnh của người này và mệnh lệnh của người khác.

Và khi đưa ra mệnh lệnh, chúng ta sợ hãi bị từ chối. Khi bị từ chối, chúng ta hoặc là từ bỏ điều chúng ta muốn, hoặc là từ bỏ điều người khác muốn, hoặc chúng ta từ bỏ mối quan hệ của cả hai.

------

Ý MUỐN GIỐNG NHƯ MỘT CỦ HÀNH

Trong thế giới của NVC (Giao tiếp Phi Bạo Lực | Giao tiếp Trắc ẩn), trong thế giới của những NHU CẦU thì khác, chúng ta không cần phải chiến đấu với nhau, không cần sợ hãi việc bị từ chối và không cần phải từ bỏ chính mình, từ bỏ người khác hay từ bỏ nhau.

Hãy hình dung những gì chúng ta muốn như một củ hành.

Lớp ngoài cùng là những ý muốn mà chúng ta thường nói với nhau: ăn lẩu hay ăn cơm, dọn dẹp phòng hay chơi game, đi chơi với gia đình hay đi giao thiệp, học piano hay học trống.

Chúng ta rất khó để đồng tình với nhau ở lớp ngoài cùng này.

Nhưng khi lột dần lớp vỏ này ra thì sâu bên trong của từng ý muốn này là những nhu cầu rất hợp lý mà chúng ta luôn có thể đồng tình với nhau.

Lấy ví dụ về việc dọn dẹp phòng. Khi mẹ nói với con rằng: “Con dọn dẹp phòng ngay đi!” thì đằng sau đó là nhu cầu về sự trật tự, nhu cầu về sự an tâm, nhu cầu về việc được lắng nghe, được tôn trọng của mẹ.

Khi con nói với mẹ rằng: “Không! Con đang chơi game!”, thì đằng sau đó là nhu cầu về việc vui chơi, về không gian, về sự tin tưởng, về sự tự do, tự chủ của con.

Nhưng chúng ta thường không giao tiếp với nhau bằng NGÔN NGỮ CỦA NHU CẦU mà chỉ giao tiếp với nhau bằng MỆNH LỆNH, bằng những ý muốn bên ngoài.

------

LUÔN CÓ NHIỀU HƠN MỘT CÁCH THỨC

Có nhiều CÁCH THỨC (Strategy) khác nhau để đáp ứng một NHU CẦU.

Nhưng đáng tiếc là chúng ta thường chỉ suy nghĩ theo một cách thức duy nhất, đưa ra mệnh lệnh và BÁM CHẤP lấy cách thức này cho đến cuối cùng.

Để đáp ứng nhu cầu về sự trật tự của người mẹ có những cách thức nào?

Ví dụ như mẹ và con cùng nhau dọn dẹp, dọn dẹp sau 10 phút nữa, dọn dẹp sau khi con chơi xong, dọn một phần của căn phòng và dọn tiếp phần còn lại vào ngày mai, dọn những thứ làm căn phòng lộn xộn nhất và để yên những thứ còn lại không quá quan trọng.

Nhưng người mẹ quyết định chỉ đưa ra một mệnh lệnh duy nhất: “Con dọn dẹp phòng ngay đi!”.

Điều này hoàn toàn mâu thuẫn với nhu cầu của đứa con về sự tin tưởng, tự do và tự chủ. Ngay cả khi đứa con có ý thức được rằng nên dọn dẹp phòng, con cũng hình thành cảm giác muốn kháng cự và nói: “Không” ngay lập tức.

Trong một tình thế giằng co như thế này, rõ ràng lời khuyên từ những quyển sách self-help có vẻ như thật hữu ích: Đừng trông mong gì con sẽ thay đổi cái sự lười biếng và ngang bướng của mình. Mẹ không thích nhà cửa bừa bãi, mẹ tự đi dọn, không có gì tranh cãi.

Nhưng thực tế là khi mẹ bắt đầu dọn vào những đồ đạc riêng tư của con thì con nổi nóng lên vì thấy bị xâm phạm vào quyền cá nhân và yêu cầu mẹ ra khỏi phòng, đóng sầm cửa lại.

Những sự việc như thế này nếu tiếp tục chồng chất lên nhau và ngày càng nghiêm trọng, không sớm thì muộn, con cũng muốn ngắt kết nối với mẹ, tìm cho mình một không gian riêng, không cần cãi nhau mãi với mẹ vì tin là mẹ không bao giờ có thể thay đổi để hiểu được con cần gì.

------

Nếu không đưa ra MỆNH LỆNH và cũng không MẶC KỆ nhau thì ta sẽ nói gì với nhau?

Ta sẽ đưa ra ĐỀ NGHỊ (Request)

Đề nghị là việc ta nói rõ với người khác về cảm xúc, nhu cầu của mình, gợi ý một cách thức để đáp ứng nhu cầu và sẵn sàng thảo luận về những cách thức khác nhau để đáp ứng nhu cầu đó.

Thay vì mẹ ra lệnh cho con rằng: “Con dọn dẹp phòng ngay đi!”, thì mẹ đề nghị: “Hôm nay mẹ cảm thấy mệt và lo âu, mẹ có một nhu cầu về việc nhìn thấy mọi thứ trong nhà có sự trật tự, mẹ muốn an tâm là con hay những thành viên khác trong nhà sống trong một không gian sạch sẽ và thoải mái. Mẹ đề nghị là con dọn phòng của mình được không?”

Cách nói này giúp người con hiểu được rõ ràng rằng đằng sau việc mẹ mình muốn mình dọn phòng là nhu cầu gì, đồng ý với những nhu cầu đó và mở ra nhiều khả năng để con suy nghĩ xem có thể giúp mẹ đáp ứng nhu cầu này như thế nào mà vẫn đáp ứng được những nhu cầu hiện tại của mình.

Con có thể nói lại: “Hiện tại con đang bận và cần thêm thời gian để chơi xong ván này nhưng sau khi con chơi xong con dọn dẹp có được không mẹ?”

Người mẹ suy nghĩ và thấy rằng cách làm này vẫn có thể đáp ứng nhu cầu của mình, còn việc làm ngay lập tức hay không thật sự không quan trọng đến vậy cho nên mẹ đồng ý với con.

Mẹ và con “cùng thắng” vì nhu cầu của ai cũng được đáp ứng, đặc biệt là nhu cầu được lắng nghe và tôn trọng.

------

Với cùng một tiếp cận như vậy, nhiều người thực hành NVC và bản thân mình đã giải quyết được những “mâu thuẫn”, những khác biệt rất lớn với những người xung quanh.

Trong hành trình đó, mỗi người đều có sự thay đổi khác hẳn với điểm xuất phát ban đầu. Mỗi người đều trở thành phiên bản hòa hợp hơn với nhau nhờ có sự đồng hành, đối thoại cùng nhau.

Tạo nên sự thay đổi với chính mình và với thế giới xung quanh là một ưu thế tiến hóa độc đáo của loài người, đừng từ bỏ khả năng này chỉ vì bạn không muốn hoặc ai đó nói với bạn rằng bạn không thể/không nên làm điều đó, quan trọng là cách làm.

Dù có khó, nhưng là có thể.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ Giáo dục học

Khi thế giới này đối xử tệ với bạn, bạn sẽ làm gì?

Có một câu nói làm mình thấy rất chạm:

[Tôi sợ giao tiếp với người khác không phải vì tôi sợ cách họ ứng xử với tôi, mà thật ra là tôi sợ cách tôi phản ứng với chính mình trước những ứng xử của họ.]

Câu nói này giúp lý giải một xu hướng rất quan trọng của bản thân mình và của nhiều người khi đối diện với những điều chưa hoàn hảo của thế giới này.

Khi một điều buồn bã xảy ra, khi ai đó phê bình mình, khi ai đó nói hay làm những điều làm mình thấy tổn thương, hoặc chỉ đơn giản là họ đang cảm không thấy vui, không hài lòng, điều mình thường làm đầu tiên là “đánh” bản thân mình một trận thật đau, bằng cách phán xét, chỉ trích chính mình:

[“Mình đã nói gì sai ư? Làm gì sai ư? Vì sao mình lại nói ra, làm ra một điều ngu ngốc như thế? Vì sao mình không tinh tế hơn, không cẩn thận hơn? Đáng lý ra mình không nên làm như vậy. Mình thật là một đứa tồi tệ, ích kỷ và yếu đuối!”]

Có những trận đòn mình dành cho bản thân đau đớn, kéo dài đến mức làm mình cảm thấy ghét bỏ và ngắt kết nối với chính mình. Vài lần tệ đến mức mình không còn cảm thấy bản thân đang tồn tại nữa.

Mình cũng sợ hãi những “trận đòn tự thân” đủ để không muốn gặp ai hay làm gì có vẻ mạo hiểm. Vì nếu có bất kì điều gì xấu xảy ra, điều chờ đợi mình tiếp tục sẽ lại là những nỗi đau.

Mình chỉ muốn cuộn tròn lại, liếm láp những vết thương từ những trận đòn trước và nghĩ rằng có lẽ thế giới ngoài kia không bao giờ thuộc về mình.

Người ta vẫn hay nói rằng: “Hãy bước ra khỏi vùng an toàn đi!!!”.

Mình cũng thử. Mình đã vài lần bước ra, nhưng kết quả là lại nhận thêm những trận đòn mới. Và mình đánh bồi vào mình thêm một cái thật đau nữa bằng cách nghĩ rằng câu nói đó có lẽ chỉ dành cho những người dũng cảm và mạnh mẽ, chứ không dành cho một đứa “yếu đuối và mỏng manh” như mình.

-------

HAI CHIẾC GHẾ CỦA ĐAU BUỒN VÀ GIẬN DỮ

Trong NVC có bốn chiếc ghế để ngồi vào khi trải nghiệm một sự việc “bất như ý”. Mình nhận ra là hầu hết thời gian mình luôn ngồi vào chiếc ghế thứ nhất: Chiếc ghế của PHÊ PHÁN BẢN THÂN – chiếc ghế SÓI VÀO.

Mình nói "hầu hết" thôi vì cũng có đôi lúc mình cũng ngồi vào chiếc ghế bên cạnh – chiếc ghế SÓI RA – chiếc ghế PHÊ PHÁN NGƯỜI KHÁC.

Khi mình quá đau đớn với việc làm đau chính mình và không thể chịu thêm được nữa, để thoát khỏi nỗi đau này, mình chuyển hướng sang phán xét, chỉ trích người khác:

[“Lần này không phải lỗi của mình. Rõ ràng là người đó đã ứng xử rất sai với mình. Sao họ không nhận ra điều đó nhỉ?”]

Và trong những cơn GIẬN DỮ điên cuồng - đặc trưng của chiếc ghế Sói Ra, mình cũng nói và làm những điều không hay với những người xung quanh.

Nhưng phải chi mình ngồi mãi được ở chiếc ghế thứ hai đó thì cũng không đến nỗi quá tệ. Điều tệ hơn là sau khi “cơn giận dữ Sói Ra” qua đi, mình lại nhảy về chiếc ghế Sói Vào.

Lần này là để cho mình ăn đòn một trận vì việc mình đã dám ngồi qua cái ghế bên cạnh và làm đau người khác.

Những trận đòn “Hậu Sói Ra” này lại là những trận đòn đau và khó lành sẹo nhất. Mình chìm đắm trong sự ĐAU BUỒN và tuyệt vọng của việc dán nhãn mình là một “người xấu”– đặc trưng của chiếc ghế Sói Vào.

Hoặc là mình tệ, hoặc là người khác tệ.

Như một hệ quả tự nhiên, mình trở thành một người vô cùng CẦU TOÀN với bản thân và những người xung quanh. Vì mình biết chỉ cần một sai lầm nhỏ thôi xảy ra, mình sẽ ăn đòn, không cách này thì cách khác.

Nghe thật buồn, nhỉ?

------

THOÁT RA KHỎI NHỮNG CHIẾC GHẾ KHÔNG HỮU ÍCH

Từ khi nghiên cứu sâu hơn về Giáo dục, Tâm lý học và đặc biệt là từ khi biết đến và thực hành NVC, mình đã học được cách ngồi vào hai chiếc ghế còn lại: chiếc ghế HƯƠU VÀO và HƯƠU RA.

Thật khó để có thể diễn tả hết được việc mở ra những khả năng nay đã thay đổi cuộc sống của mình nhiều như thế nào.

Khi ngồi ở chiếc ghế Hươu Vào, mình dành sự thấu cảm vào bên trong. Mình kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của bản thân, xem tất cả những điều đang diễn ra bên trong mình là một SỰ THẬT cần được tôn trọng.

Những lời phê bình, phán xét dành cho bản thân đôi khi vẫn xuất hiện như một thói quen.

Cây roi mây chờ đánh xuống vẫn ở đó.

Nhưng mình sẽ dành sự tập trung không phải để trốn chạy hay đè nén, mà để đối diện, phân tích xem những cảm giác buồn bã, khó chịu mà mình đang trải qua là xuất phát từ nhu cầu chính đáng và hợp lý nào của mình:

[“Mình cảm thấy như thế, mình làm điều đó vì mình có nhu cầu được yêu thương, được an tâm, được kết nối chứ đâu phải vì mình ích kỷ, tham lam, ngu ngốc và yếu đuối?”]

Khi nghĩ như vậy, tự nhiên cây roi mây hóa thành một cái ôm ấm áp đầy xoa dịu. Mình không ghét bỏ nữa mà yêu thương chính mình ngay cả khi mình yếu đuối, sợ hãi và phạm sai lầm.

Cũng như vậy, khi mình có ý định phê bình, chỉ trích người khác. Mình sẽ cố gắng ngồi vào chiếc ghế Hươu Ra, dành sự thấu cảm ra bên ngoài. Mình dùng những từ vựng và cấu trúc tư duy của NVC để hiểu cho cảm xúc và nhu cầu hợp lý của người đó:

[“Họ làm điều đó có phải vì họ là một người tồi tệ không? Hay họ làm điều đó vì đến cuối cùng, họ cũng chỉ là một con người giống như mình, mong muốn những cảm giác an toàn, mong muốn được đóng góp, được công nhận, được lắng nghe?”]

Khi nghĩ như vậy, mình rút lại chiếc roi mình định đánh vào người khác. Và vì mình đã kịp làm như thế, mình không cần phải đánh mình thêm một trận nào nữa vì cái tội đánh người, hì.

Điều này có nghĩa là mình không nhất định phải luôn suy nghĩ như một thiên thần trong toàn bộ thời gian. Chỉ là mình không ngồi lâu nữa ở những chiếc ghế không thật sự hữu ích.

[Mình biết rằng mình luôn có sự lựa chọn.]

Và vì như thế, cuộc sống trở nên dễ sống hơn rất nhiều. Mình dám bước ra khỏi “vùng an toàn” nhiều hơn vì dù có té ngã, mình sẽ có một bản thân, không phải luôn luôn, nhưng thường xuyên, đầy yêu thương và dịu dàng với mình để quay về.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Bạn có bao giờ có một cuộc trò chuyện với một người quan trọng với bạn, một cuộc trò chuyện mà bạn khao khát có để có thể giãi bày hết những nỗi niềm trong lòng, nhưng mãi không thể có?

Mình đã có một vài mối quan hệ khó khăn như vậy, đến mức không thể nào nói được những điều mình muốn nói nữa. Nhưng mình cũng khao khát được nói đến mức, mình đã mơ về những cuộc trò chuyện “chưa bao giờ” này như thể nó đang diễn ra.

Trong giấc mơ đó mình có thể khóc, có thể kể lể về những nỗi đau của mình, về những gì mình đã trải qua, và người ta sẽ im lặng lắng nghe.

Và người ta sẽ nói rằng người ta rất tiếc vì những điều đã mang đến cho mình. Và người ta hứa với mình những đau khổ này sẽ chấm dứt....

Và mình sẽ khóc thêm lần nữa, nhưng không phải khóc vì khổ sở nữa mà vì thấy nhẹ nhõm khi mình đã được lắng nghe và thấu hiểu. Khi thức dậy từ những giấc mơ này, đôi khi mình vẫn thấy nước mắt đang còn đọng lại trong mắt.

-----

ĐỐI THOẠI CHỮA LÀNH

Trong hành trình tìm hiểu về NVC, mình chợt nhận ra rằng những cuộc đối thoại trong giấc mơ này của mình hóa ra thật sự có một cái tên, đó là “Đối thoại chữa lành” (𝐇𝐞𝐚𝐥𝐢𝐧𝐠 𝐃𝐢𝐚𝐥𝐨𝐮𝐠𝐞).

Đối thoại chữa lành thường được sử dụng khi một người thực hành NVC có kinh nghiệm sẽ đóng vai trò người lắng nghe, sử dụng ngôn ngữ Hươu, đôi khi đóng hẳn vai của người mà ta muốn trò chuyện để hỗ trợ chữa lành những tổn thương tâm lý.

Một cuộc trò chuyện như thế này rất có giá trị, ngay cả khi có thể nó sẽ không bao giờ có thể diễn ra trong thực tế.

Hóa ra, cơ thể của mình, bằng cách nào đó, đã tự dành tặng cho mình những cuộc đối thoại rất quan trọng này trong những giây phút mà mình cần chúng nhất để có đủ sức mạnh bước tiếp.

Cốt lõi của “Đối thoại chữa lành” chính là “Lắng nghe thấu cảm” (𝐄𝐦𝐩𝐚𝐭𝐡𝐢𝐜 𝐋𝐢𝐬𝐭𝐞𝐧𝐢𝐧𝐠).

-----

5 SẮC THÁI CỦA SỰ LẮNG NGHE

Khi bạn kể cho ai đó nghe một câu chuyện buồn của bạn, họ thường phản ứng thế nào?

Mình xin chia sẻ với mọi người mô hình của mình đã tổng hợp về 5 Sắc thái của việc Lắng Nghe.

Hãy xem thử chúng ta thường được lắng nghe như thế nào nhé.

1̲.̲ ̲T̲H̲I̲Ế̲U̲ ̲C̲Ả̲M̲ ̲T̲H̲Ô̲N̲G̲

A: “Tui đang buồn quá bà ạ, chồng của tui…..”

B: Lại cãi nhau nữa hả, nhà bà không lúc nào yên được ha. Hay ráng nhịn chút đi chứ tui nghĩ chồng bà đi làm ở ngoài cũng mệt mỏi lắm!”

Ở Sắc thái 1 - Thiếu cảm thông, B không thật sự quan tâm đến cảm xúc của A hoặc cảm thấy những cảm xúc đó là không hợp lý.

B có thể biểu hiện bằng việc ngắt lời, hoặc hàm ý rằng những cảm xúc và nhu cầu của A là không cần thiết, không hữu ích và tốt nhất là nên ngừng những cảm xúc và mong muốn đó lại.

2̲.̲ ̲T̲H̲Ư̲Ơ̲N̲G̲ ̲H̲Ạ̲I̲ ̲(̲𝐏̲𝐈̲𝐓̲𝐘̲)̲

A: “Tui đang buồn quá bà ạ, chồng của tui lại cãi nhau với tui nữa.”

B: “Ê tui thấy tội bà quá. Hay bà nói thẳng với ổng một lần là bà mệt mỏi quá rồi chứ sao để vậy hoài thấy khổ quá!”

Ở Sắc thái 2 – Thương hại, B có thể có một mức độ cảm thông nhất định với A, nhưng đi kèm với sự cảm thông này là xu hướng đánh giá những cảm xúc đó là đáng tội nghiệp. A dường như trở nên nhỏ bé, yếu đuối trong mắt B.

B cố gắng thể hiện họ có sự khách quan và thường cố gắng tập trung để đưa ra một giải pháp giải quyết vấn đề ngay lập tức. B cũng dường như thể hiện rằng nếu A chỉ cần làm theo cách mình đã đề xuất thì mọi thứ sẽ được giải quyết, không cần thiết phải khổ sở đến như vậy.

3̲.̲ ̲Đ̲Ồ̲N̲G̲ ̲C̲Ả̲M̲ ̲ ̲(̲𝐒̲𝐘̲𝐌̲𝐏̲𝐀̲𝐓̲𝐇̲𝐘̲)̲

A: “Tui đang buồn quá bà ạ, chồng của tui lại cãi nhau với tui nữa.”

B: “Vợ chồng tui hồi trước cũng hay cãi nhau vậy á. Buồn ha. Mới sinh em bé hay hục hặc vậy á. Nhưng mà giờ hai đứa tui ổn hơn rồi. Rồi cũng sẽ ổn thôi mà, đừng buồn quá nha.”

Ở Sắc thái 3 – Đồng cảm, B cố gắng liên tưởng đến những cảm xúc, trải nghiệm tương tự của mình với những gì A đã chia sẻ. B hiểu rằng vì sao A lại cảm thấy như vậy. B có thể đưa ra những lời động viên với hy vọng giúp A cảm thấy tốt hơn vì có người cùng hoàn cảnh với mình.

Tuy nhiên, nếu không cẩn trọng, B có thể bị cuốn vào việc chia sẻ câu chuyện của chính mình hơn là tập trung lắng nghe những chia sẻ của A.

Và nếu B đã vượt qua được khó khăn tương tự trong quá khứ, có thể có xu hướng an ủi theo cách “rồi cũng sẽ ổn thôi” làm A cảm thấy những cảm xúc của mình ở thời điểm hiện tại có phần làm quá vấn đề.

4̲.̲ ̲T̲H̲Ấ̲U̲ ̲C̲Ả̲M̲ ̲(̲𝐄̲𝐌̲𝐏̲𝐀̲𝐓̲𝐇̲𝐘̲)̲

A: “Tui đang buồn quá bà ạ, chồng của tui lại cãi nhau với tui nữa.”

B: “Vậy à, bà đang buồn lắm ha? Bà kể cho tui nghe thêm xem có chuyện gì đi?”

….

B: “Tui đoán là bà cần sự tôn trọng, bà muốn được lắng nghe nhiều hơn phải không?”

Ở Sắc thái 4- Thấu cảm, B hiện diện, lắng nghe chú tâm vào những trải nghiệm và cảm xúc của A. B tập trung vào những gì A đang chia sẻ chứ không cố gắng suy nghĩ xem mình đã trải qua việc gì giống như thế hay nên giúp đỡ thế nào. B muốn kết nối, hiểu thêm và trân trọng những cảm xúc và nhu cầu của A.

B có thể đưa ra những câu hỏi, hoặc lặp lại những gì A nói để kiểm tra xem những gì mình hiểu về cảm xúc và nhu cầu của A đã chính xác chưa. Điều này cũng giúp A hiểu hơn về chính mình và biết rằng mình đã được lắng nghe.

5̲.̲ ̲T̲R̲Ắ̲C̲ ̲Ẩ̲N̲ ̲(̲𝐂̲𝐎̲𝐌̲𝐏̲𝐀̲𝐒̲𝐒̲𝐈̲𝐎̲𝐍̲)̲

A: “Tui đang buồn quá bà ạ, chồng của tui lại cãi nhau với tui nữa.”

B: “Vậy à, bà đang buồn lắm ha? Bà kể cho tui nghe thêm coi có chuyện gì đi?”

….

B: “Tui đoán là bà cần sự tôn trọng, bà muốn được lắng nghe nhiều hơn phải không?”

….

B: “Tui có thể làm gì để giúp bà được không? Hay tui ôm bà một cái được không?”

Ở Sắc Thái 5 - Trắc ẩn, sau khi đã Lắng nghe Thấu Cảm và thể hiện sự Thấu cảm với A, B hỏi xem có thể giúp gì, hoặc cũng có thể đưa ra một đề nghị cụ thể, đưa ra lời khuyên để giúp A thấy tốt hơn. Nhưng B sẽ cẩn trọng để hỏi xem A có muốn nhận sự giúp đỡ, lời khuyên đó không.

Nếu không, B vẫn thấy ổn vì hiểu rằng có thể điều A cần nhất chỉ là một người thật sự lắng nghe mình.

-----

LẮNG NGHE THẤU CẢM LÀ GÌ?

“Chỉ cần có một người thật sự lắng nghe mình.” Ý muốn này vừa có vẻ đơn giản, nhưng cũng thường rất khó để có được.

Vì thiếu thời gian, vì mất sự kiên nhẫn, vì mọi người không chịu đựng được nỗi buồn, những phiền muộn, trách móc, vì áp lực muốn giải quyết vấn đề ngay lập tức, chúng ta ít khi thật sự lắng nghe nhau bằng Sắc thái 4 – Lắng nghe Thấu Cảm.

Lắng Nghe Thấu Cảm là một phương thức lắng nghe được khởi xướng bởi nhà Tâm lý học nổi tiếng Carl Rogers theo trường phái Tâm lý học Nhân văn.

Lắng nghe Thấu Cảm trong NVC là:

1) H̲I̲Ệ̲N̲ ̲D̲I̲Ệ̲N̲ một cách trọn vẹn với người khác, ở lại và lắng nghe bằng sự chú tâm.

2) K̲Ế̲T̲ ̲N̲Ố̲I̲ để hiểu và trân trọng những CẢM XÚC và NHU CẦU đằng sau những chia sẻ của người nói.

3) Có thể sử dụng những dự đoán bằng các câu hỏi, mệnh đề hoặc những cử chỉ phi ngôn ngữ để X̲Á̲C̲ ̲N̲H̲Ậ̲N̲ về cảm xúc và nhu cầu của đối phương, để chắc rằng mình đang hiểu họ đầy đủ và giúp họ cảm nhận được sự chú tâm và hiện diện của mình.

Tiến sĩ Marshall Rosenberg đã hiểu thấu được điểm mấu chốt này trong rất nhiều mâu thuẫn trong cuộc sống. Do đó, ông đã xây dựng NVC dựa trên trụ cột là sự Lắng Nghe Thấu Cảm, để chắc chắn rằng khi tham gia vào những cuộc đối thoại khó khăn nhất, mỗi người đều biết rằng mình đã được lắng nghe một cách đầy đủ.

Và đôi khi, chỉ việc được lắng nghe thôi đã là giải pháp duy nhất cần thiết mà một người đang tổn thương cần để được chữa lành rồi…

Vậy thì, lần cuối cùng mà bạn được lắng nghe thấu cảm là khi nào?

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Từ nhỏ mình đã cảm thấy giao tiếp với người khác là một điều khó khăn. Điều này ám ảnh mình một thời gian rất dài vì trong xã hội Việt Nam dường như việc trở nên hoạt ngôn, thân thiện là điều kiện quan trọng nhất cho sự thành công. Mình thấy mình bị “lỗi” theo một cách nào đó nhưng không rõ cụ thể vì sao lại như vậy.

Phải đến những năm gần đây khi dành rất nhiều nỗ lực để hiểu về chính mình thì mình mới nhận ra rằng mình rất nhạy cảm với những tín hiệu giao tiếp từ người khác.

Mình không cố ý tiếp nhận những tín hiệu này nhưng mọi thứ cứ tự động chạy vào tâm trí mình và làm mình tốn rất nhiều năng lượng và cảm xúc để xử lý.

Sau này chồng mình hay nói vừa đùa, vừa thật rằng đó là “siêu năng lực” của mình vì mình có thể cảm nhận được cảm xúc của người khác rất nhanh, ngay cả khi chính người đó còn không/chưa nhận ra.

Điều này khá đúng và khả năng này thật sự hỗ trợ mình rất tốt trong những cuộc trò chuyện sâu, khi thuyết trình, giảng dạy, tổ chức sự kiện, đặc biệt là khi mình tương tác với các em bé vì mình có thể đồng cảm được với người khác ở một mức độ sâu sắc.

Tuy nhiên, ngay cả nhìn theo góc độ tích cực này cũng vẫn không giúp giải tỏa được sự băn khoăn trong lòng mình và những khó khăn mình gặp phải khi trong nhiều trường hợp phải cố gắng “giả vờ” như mình không cảm thấy gì hết.

------

NEW, JESS và JOE

Trong chuyến đào tạo chuyên sâu về NVC lần này, mình phải đối mặt trực tiếp với khó khăn này một lần nữa khi được xếp vào nhóm gọi là Family Group (Nhóm gia đình) để đồng hành, chia sẻ, trò chuyện trong suốt quá trình đào tạo.

Hoạt động đầu tiên của nhóm chính là giới thiệu về bản thân. Mình được đề xuất tự giới thiệu trước. Trong quá trình mình đang nói, mình bắt đầu nhận thấy những người còn lại trong Family Group của mình có vẻ không tập trung hoặc có vẻ gì đó không hài lòng. Như mọi khi, mình bắt đầu tiếp nhận những tín hiện phi ngôn ngữ này của ba người còn lại trong nhóm ngay cả khi họ đang im lặng.

Nhận ra những tín hiệu có gì đó không tích cực, mình thấy bối rối và tự hỏi không biết mình có đang nói gì không ổn không, mọi người có hiểu được mình không và có muốn lắng nghe tiếp không. Mình thấy không thoải mái và không thật sự sẵn sàng để chia sẻ nhiều hơn.

Tuy nhiên, khi những người còn lại bắt đầu nói về bản thân và trong những tương tác sau đó, mình dần hiểu chuyện gì đã xảy ra.

👨Trong nhóm của mình có một anh bạn, mình tạm gọi là New. New đã chia sẻ rằng vì những chấn thương trong tuổi thơ khi lớn lên trong một gia đình quá khắc nghiệt và thường xuyên bị bạo lực về tinh thần nên anh đã rèn luyện cho mình một gương mặt không cảm xúc để giấu hết tất cả vào trong. Do đó cho dù thật sự trong lòng New có rất nhiều cảm xúc, anh ấy vẫn giữ một gương mặt hoàn toàn tĩnh lặng và lạnh lùng.

👩Trong nhóm còn có chị Jess. Khi chị chia sẻ nhiều hơn thì mình hiểu rằng ngay trong lúc mình đang giới thiệu về bản thân thật ra chị đang bận suy nghĩ và xử lý sự không hài lòng của chị về cách chia nhóm của Ban tổ chức.

🧒Người cuối cùng là Joe. Joe khi lắng nghe mình không thật sự tập trung, liên tục đảo mắt nhìn sang hướng khác. Sau này thì mình hiểu rằng Joe là một người “ám ảnh” với việc giúp đỡ người khác, lúc nào cũng trong tâm thế sẵn sàng xem xung quanh mình có việc gì đang xảy ra để có thể đóng góp, giúp đỡ. Joe chỉ tập trung khi chính bạn ấy đang nói chuyện, còn ngoài ra Joe rất khó giữ được sự tập trung khi lắng nghe một ai đó.

Những điều này về New, Jess và Joe mãi sau đó mình mới biết được đầy đủ. Còn trong giây phút đầu tiên mình đang mở lòng và muốn kết nối với mọi người thì mình hoàn toàn không biết gì cả.

----

VÌ SAO GIAO TIẾP LẠI KHÓ?

Trải nghiệm lần này giúp mình thật sự thấm hơn lý do vì sao giao tiếp giữa người với người lại khó khăn:

Mình cho là mình “nhạy cảm” hơn một chút, nhưng mọi người có thể cũng vẫn luôn gặp phải vấn đề này trong giao tiếp giống như mình: Đó là luôn phải tự đoán ý của người khác và những dự đoán của mình có thể không thật sự đúng.

TS Tâm lý học Marshall Rosenberg, người phát triển nên NVC đã chỉ ra rằng chúng ta được nuôi dưỡng bằng một loại tư duy và ngôn ngữ “tuyệt vọng”, hay ngôn ngữ SÓI để hình thành xu hướng diễn giải những gì chúng ta nghe thấy và nhìn thấy theo hướng TỰ TẤN CÔNG chính mình hoặc TẤN CÔNG người khác.

Như trong trường hợp trên của mình với New, Jess và Joe, dù thật ra những gì mọi người thể hiện ra không thật sự liên quan đến mình nhưng mình vẫn tự suy diễn thành mình là nguồn gốc của vấn đề. Và đồng thời mình cũng cảm thấy không hài lòng với mọi người vì bị đối xử không thân thiện như vậy. Câu chuyện đầy bão giông kiểu như thế này thường xuyên xuất hiện trong đầu mình ở rất nhiều tình huống tương tự và làm mình thấy rất kiệt sức.

----

NVC giúp gì để GIẢI QUYẾT những suy diễn không hữu ích này?

Sự kỳ diệu của NVC nằm ở chỗ nó giúp chúng ta trở nên THẲNG THẮN, CHÂN THẬT với nhau về những gì ta đang cảm thấy, không cần phải mò mẫm, không cần dùng những suy nghĩ không hữu ích để “phiên dịch” lẫn nhau nữa.

NVC cung cấp cho chúng ta một cách tư duy và bộ ngôn ngữ mới - ngôn ngữ HƯƠU, để ngay cả khi đang rất thẳng thắn, đang sống rất thật, chúng ta vẫn có thể không cần phải “bạo lực” với nhau.

Ở thế giới của những nhu cầu rất “con người” đó, chúng ta có thể dễ dàng tìm cách sống hòa thuận với nhau hơn.

----

Hãy thử tìm cách để CHUYỂN HÓA NGÔN NGỮ tuyệt vọng (NGÔN NGỮ SÓI) sang ngôn ngữ NVC (NGÔN NGỮ HƯƠU) trong một tình huống cụ thể nhé:

Khi người mẹ nói với con của mình rằng:

👩:Tại sao con cứ bị điểm kém hoài vậy? Con phải cố gắng lên chứ sao lại lười biếng quá vậy? Học hành như vầy rồi sau này làm gì mà sống? Mẹ nói vậy cũng chỉ muốn tốt cho con thôi.

Đứa trẻ khi nghe những lời này lập tức có suy nghĩ trong đầu:

👧: Mình thật tệ. Mình quá thất bại. Mình không bao giờ có thể làm cho mẹ hài lòng được. Mẹ không thương mình. Mình có cố gắng mà sao mẹ không nhìn thấy nhỉ? Điểm kém thì sao, nhiều người không học đại học vẫn thành công đó thôi” và sau đó quyết định nói với mẹ:

“Sao mẹ cứ la con hoài vậy, mẹ muốn thì đổi đứa con khác luôn đi!!!”.

Đấy là những gì hai mẹ con nói với nhau và nghe được từ nhau, nhưng không thật sự phản ánh đúng những gì đang diễn ra bên trong mỗi người.

Trong ngôn ngữ Hươu, thông điệp ở đây thật sự của người mẹ là:

👩: Khi thấy con bị điểm kém hai lần gần đây, mẹ cảm thấy lo lắng và buồn bã. Mẹ muốn những gì mẹ nói với con được tiếp thu. Mẹ muốn thấy an tâm khi nghĩ về tương lai của con rằng con sẽ ổn. Mẹ cũng sợ hãi khi nghĩ đến những gì người khác nói về việc học của con. Mẹ muốn được công nhận là một người mẹ tốt.

Và thông điệp thật sự của người con muốn gửi đến mẹ của mình là:

👧: Khi nghe mẹ nói như vậy, con thấy buồn, xấu hổ, bất lực và tức giận. Con muốn được ghi nhận về những gì con đã cố gắng. Con cũng muốn được giúp đỡ vì con đang thấy khó khăn trong việc tìm thấy động lực để học. Con muốn được yêu thương ngay cả khi con chưa đủ tốt. Con muốn có cảm giác an toàn.

----

Khi so sánh hai loại ngôn ngữ Sói và Hươu này ta sẽ thấy SỰ KHÁC BIỆT nằm ở chỗ:

• Ngôn ngữ Sói có tính phê bình, phê phán, dán nhãn, so sánh, tập trung vào hậu quả của hành động, tập trung vào việc tranh luận đúng sai, vào việc ai là người chịu trách nhiệm, áp đặt mong muốn thay đổi và thường có yếu tố phóng đại sự thật (lúc nào cũng, luôn luôn).

• Trong khi đó, ngôn ngữ Hươu tập trung vào mô tả các sự việc một cách CHÍNH XÁC, CHI TIẾT nhất có thể và tập trung nói về CẢM XÚC và nhu cầu. Đối phương có thể là tác nhân kích hoạt cảm giác bất ổn trong lòng ta nhưng nguồn gốc thật sự của cảm giác đó đến từ những NHU CẦU của bản thân. Tương tự, hành động của người khác trước hết cũng đến từ những nhu cầu của họ.

• Khi nói ngôn ngữ Hươu, ta không cố gắng biến người khác (hay chính bản thân mình) thành “vai ác” bằng cách đánh giá, phê phán, mà ta chỉ mời họ đến để thấy phần “con người” trong ta – những cảm xúc và nhu cầu rất thật và hợp lý.

• Khi ta cũng làm điều tương tự cho đối phương, cố gắng thấy phần “con người”, phần “thiện ý” của họ thì cả hai sẽ sẵn sàng hơn để cho đối phương điều họ đang cần. Khi đó, việc cho đi không phải vì sợ hãi, không phải vì cảm giác tội lỗi, không phải vì chúng ta “nên” hay “phải” làm điều gì đó, mà vì sự thấu cảm lẫn nhau. Ta cho đi dễ dàng hơn khi biết rằng mình đã được lắng nghe, vì những nhu cầu của mình thật sự có ý nghĩa với người khác.

Như vậy trong thế giới qua lăng kính của NVC, không có ai là kẻ thù của ai, việc đúng sai có thể tạm gác qua một bên. Chỉ còn lại những con người với những nhu cầu chưa được đáp ứng đang TUYỆT VỌNG muốn tìm cách để nhận được điều họ cần.

Đôi khi họ biết điều đó, đôi khi không. NVC giúp cuộc sống dễ thở hơn khi giúp những điều đang “SỐNG” ở bên trong chúng ta trở nên rõ ràng trong mỗi tương tác ta dành cho nhau.

----

Để làm quen với ngôn ngữ NVC, mình mời mọi người nghĩ đến những mối quan hệ khó khăn trong cuộc sống của mình, nghĩ đến những câu nói có thể khó nghe và gây tổn thương, có thể do người khác nói với mình hoặc mình đã nói với ai đó hoặc chính mình.

Hãy dành một chút thời gian để đánh giá xem câu nói đó có phải NGÔN NGỮ SÓI hay không. Nếu có, sử dụng bảng từ vựng về nhu cầu và cảm xúc bên dưới để thực hành chuyển đổi câu nói ấy sang NGÔN NGỮ HƯƠU nhé.

Mình có đưa ra và bàn luận về một số ví dụ cụ thể tại trang Facebook của mình: https://bit.ly/giaotiepphibaolucp2

Ngoài ra mình cũng dùng các câu thoại trong phim Nhà Bà Nữ để phân tích thêm về ngôn ngữ Sói: https://bit.ly/phantichngonngusoi

Nếu mọi người thấy hứng thú, có thể cùng mình thảo luận sâu hơn nhé!

- Linh Ho -
Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Khi viết những dòng này, mình đang tham gia một chương trình Tập huấn chuyên sâu về NVC do Trung tâm Giao tiếp phi bạo lực Quốc tế tổ chức tại Đài Loan).

Mình mạng Hỏa, chồng mình mạng Thủy. Người ta bảo hai vợ chồng như vậy là sẽ khắc khẩu lắm. Mình không tin.

Nhưng sự thật là sau gần 10 năm quen nhau, 5 năm kết hôn thì phải nói là hai đứa hay cãi nhau nhiều thật. Và đa số lần nào hai đứa “cãi” cũng từ 2 tiếng đồng hồ trở lên và “cãi” rất căng. Nói đâu xa, trước hôm đi Đài Loan, tụi mình ngồi ngay dưới chung cư nhà nói chuyện từ 10h tối đến 2h sáng bất chấp ngày mai phải đi một chuyến đi rất dài và chưa soạn đồ xong.

Nhìn chung, bọn mình tranh luận từ những việc nhỏ xíu trong đời sống hằng ngày cho đến những chủ đề về công việc, quan điểm sống. Có những thời điểm những cuộc trò chuyện nhiều và trở nên căng thẳng đến mức mình đã cảm thấy không thể tiếp tục bước tiếp nữa.

Nhưng qua nhiều năm cố gắng điều chỉnh, và đặc biệt từ ngày mình bắt đầu biết đến và thực hành NVC (Nonviolent Communication) hay Giao tiếp phi bao lực nhiều hơn thì “nội công” của hai đứa đã trở nên thâm hậu hơn. Phần “cãi” dần trở nên ít hơn và thay thế bằng nhiều phần “đàm” và “luận”. Đến bây giờ, rất nhiều mâu thuẫn lớn giữa cả hai đã giải quyết được một cách gần như là triệt để.

Hôm nay rất đặc biệt vì mình sẽ kể cho mọi người nghe một cuộc “giao tiếp” nhỏ gần nhất của hai vợ chồng ngay tại khách sạn của bọn mình ở Đài Bắc. Thông qua đó, giới thiệu với mọi người một cách ngắn gọn về NVC nha.

----

VỤ ÁN CHIẾC BÔNG TAI

Câu chuyện bắt đầu từ một thói quen của mình như thế này: Phụ nữ thì hay đeo bông tai. Mình cũng đeo và trong những chuyến đi du lịch hay công tác dài ngày mình đem đúng một đôi cho gọn.

Sau một ngày dài, đến lúc quay về khách sạn, mình sẽ tháo ra và để ở một góc nào đó mình thấy là an toàn và dễ lấy (mình không bỏ trong túi hay hộp nào vì chỉ có 1 đôi nhỏ thôi vì cảm giác là bỏ vào đâu cũng khó tìm). Lúc nào đi du lịch mình cũng thường làm như vậy.

Cho đến buổi sáng cách đây vài ngày khi tụi mình đang dọn dẹp đồ để rời khỏi khách sạn thì chồng mình nói bằng một giọng khá nghiêm trọng:

-Chồng (mắt và tay vẫn đang tìm kiếm): Anh nghĩ anh vừa làm rớt một chiếc bông tai của em rồi. Anh đang dọn đồ trên bàn mà anh nghe thấy tiếng nó rớt đâu đó mà giờ anh không tìm thấy.

-Vợ (quan sát hành động của chồng, hít thật sâu, suy nghĩ một chút rồi cố gắng trả lời nhẹ nhàng nhất có thể): Oh, vậy thôi anh cứ dọn tiếp đi, lát tìm tiếp.

Nói xong câu này thì mình thấy khá ổn vì mình đã cố gắng bình tĩnh, không la toáng lên vì có khả năng lạc mất chiếc bông tai của đôi bông duy nhất mình mang theo ><.

Nhưng chồng mình vẫn có vẻ còn rất khó chịu. Mình có thể cảm nhận điều đó từ ánh mắt và cử chỉ của chồng.

Trong một phút tiếp theo, mình cố gắng rà soát lại những dữ kiện về sự việc vừa xảy ra và những trải nghiệm trong quá khứ của hai đứa. Mình dự đoán có 2 khả năng cho lý do đằng sau sự khó chịu này của chồng ngay cả khi mình đã chủ động bình tĩnh hơn. Mình không chắc là khả năng nào sẽ đúng nên mình chọn nói theo một khả năng hay xảy ra trước.

-Vợ: Em cảm thấy là hình như anh đang thấy khó chịu vì anh làm rớt bông tai của em đúng không? Em không trách anh vì em thấy đúng là em để ở chỗ hơi khó thấy thật. Nên anh không cần thấy tội lỗi hay tự trách bản thân.

-Chồng: Khó chịu thì không hoàn toàn đúng, anh thấy thất vọng, anh nghĩ chắc anh không tìm lại được cái bông tai còn lại rồi. Nhưng như vậy cũng không phải đầy đủ hết.

-Vợ: Vậy ngoài cảm giác thất vọng ra thì có phải là anh cũng đang thấy giận vì em để đồ lung tung và thường anh là người phải đi tìm cho em đúng không?

-Chồng (giọng nói trở nên tươi sáng hẳn ra nhưng vẫn còn đâu đó sự khó chịu): Đúng, đúng vậy!

Tự nhiên tới đây trong lòng mình dâng lên một cảm xúc cực kì phức tạp. Từ vai người đang cố gắng lắng nghe thấu cảm với sự bình tĩnh, bỗng nhiên mình cũng thấy khó chịu vì cảm giác bị phê bình. Suy nghĩ một lúc, mình nhận ra là dường như việc phê bình này có gì đó không hợp lý. Mình mất khoảng 15 giây để rà soát lại suy nghĩ và “bắn” một tràng dài với tone giọng hơi căng một chút vì cảm xúc bắt đầu xen lẫn lý trí:

-Vợ: Từ trước đến nay lúc nào đi chơi em cũng để bông tai vào một góc như vậy và em chưa thấy có tình huống anh làm rớt bông tai của em như thế này, nên em đã nghĩ là nó ổn. Không phải là em để đồ lung tung, em có suy nghĩ khi quyết định để ở trong góc bàn nhưng với em đó là chỗ hợp lý nhất trong phòng này rồi và em không nghĩ ra được chỗ nào tốt hơn. Nếu anh nghĩ được chỗ nào tốt hơn thì anh đề xuất thử còn em chưa nghĩ ra.

-Chồng (đã trở nên bình tĩnh hơn): Anh bắt đầu thấy quá tải khi nghe giọng em như vậy… Anh hiểu em nói gì và hiểu là em cần tìm phương án khác.

-Vợ: Đúng.

-Chồng: Anh thấy thế này, từ lần sau anh thấy em nên lấy cái cốc giấy hay ly nước trong phòng để riêng một góc chứ đừng để ở ngoài nữa, được không?

Mình suy nghĩ mấy giây, hít thở một chút, và thấy đó cũng là một phương án hợp lý mà trước đó mình không nghĩ đến. Mình thấy nhẹ nhõm hơn vì chồng đã có vẻ hiểu là cái mình cần là giải pháp cụ thể về nơi để đồ hợp lý hơn chứ không phải là mình “vô tri”, để đồ linh tinh mà không suy nghĩ. Do vậy, mình cũng thấy ổn và nhẹ giọng xuống:

-Vợ (nhẹ giọng xuống): Okie anh.

Hai đứa lục đục dọn dẹp đồ tiếp.

Yeah! Vậy là bọn mình đã thành công né được một trận bão trước đây có thể trở nên rất kinh khủng rồi.

-----

PHIÊN BẢN BÃO TÁP

Hãy thử tưởng tượng ở một vụ trụ khác, cùng một tình huống đó nhưng nếu không thật sự nỗ lực thì chuyện gì đã có thể xảy ra nhé:

-Chồng (mắt vẫn đang tìm kiếm): Anh nghĩ anh vừa làm rớt một chiếc bông tai của em rồi. Anh đang dọn đồ trên bàn mà anh nghe thấy tiếng nó rớt đâu đó mà giờ anh không tìm thấy.

-Vợ (trợn tròn mắt, giọng hoảng hốt): Trời, em có một đôi bông tai duy nhất đó cho cả chuyến đi này thôi á. Em để trong góc vậy rồi sao anh đụng vào chi cho rớt!

-Chồng (với một tone giọng khó chịu 100%): Chịu!

-Vợ (bắt đầu tức giận): Anh nói gì vậy? Chịu là sao? Anh làm rớt đồ của em rồi mà còn nói vậy là sao?

-Chồng (bắt đầu lớn tiếng): Em có thấy là em để bông tai ở chỗ như vậy, nó nhỏ xíu như vậy thì ai mà thấy được không? Anh quá chán chuyện lần nào cũng phải đi tìm đồ cho em rồi!!!

-Vợ (giọng run run): Anh nói vậy nghĩa là sao, nghĩa là em vứt đồ lung tung á hả? Vậy ai là người đi du lịch bị mất bóp tiền? Ai là người để quên balo trên tàu? Anh cũng như vậy sao lại nói em?

-Chồng (im lặng, quay đi): Em nói chuyện vậy thì anh không nói nữa.

-Vợ (tức tối hơn bao giờ hết): Em nói có gì không đúng sao????

Không gian chìm vào sự im lặng…

----

Như vậy, NVC hay GIAO TIẾP PHI BẠO LỰC LÀ GÌ mà có thể biến một cuộc trò chuyện có thể bão táp như vậy trở nên bình yên hơn?

NVC là một phương pháp, ngôn ngữ giao tiếp được phát triển bởi TS. Tâm lý học Marshall Rosenberg.

Nghe đến chữ “bạo lực” thì có thể mọi người sẽ thắc mắc là “Tôi có bạo lực đâu mà phải học về phi bạo lực!!?”.

Cùng phân tích một chút phiên bản thứ hai, phiên bản “bão táp” của tình huống chiếc bông tai trên nhé.

Chỉ thông qua một vài câu nói thôi nhưng những nếu nhìn sâu hơn vào những hàm ý đằng sau thì có thể thấy tụi mình đã có thể “bạo lực” với nhau tới mức độ như thế nào: Mình đã có thể công kích chồng mình vì kém khả năng quan sát, kém ý tứ không thấy đồ mình để đó. Chồng mình đã có thể công kích mình, phê bình mình là người chuyên để đồ lung tung không biết suy nghĩ, cũng không cảm thông với việc mất mát hiện tại của mình. Mình lôi những sai lầm trong quá khứ của chồng ra để bảo vệ bản thân. Chồng mình phản đối cách nói chuyện của mình và từ chối giao tiếp tiếp tục vì thấy không có sự hợp tác và bị tấn công. Mình thì cực kỳ khó chịu vì chồng mình không chịu giải quyết vấn đề triệt để mà lại trốn tránh một lần nữa.

Tất cả những điều này gợi lên những cảm xúc rất tiêu cực. Trong mắt người này người kia trở nên ngày càng tệ hơn. Bản thân mỗi người lại cảm thấy bất bình vì thấy mình không tệ như cách người kia đang mô tả.

NVC được ra đời để tránh những cuộc giao tiếp bạo lực và bão táp này dựa trên bốn thành tố cơ bản: Quan sát, Cảm xúc, Nhu cầu và Đề nghị.

Tư tưởng cốt lõi của NVC chính là tất cả những lời nói, hành động, biểu hiện của một người đều ẩn sâu dưới đó là những cảm xúc cần được ghi nhận và những nhu cầu cần được đáp ứng.

TS. Marshall Rosenberg tin rằng là con người, chúng ta đồng điệu và giống nhau ở những nhu cầu, ví dụ như muốn được yêu thương, muốn có sự tự do, muốn có sự an toàn, muốn cảm thấy mình có năng lực, muốn được chấp nhận, được thuộc về. Chúng ta chỉ khác nhau bởi cách ta lựa chọn để đáp ứng những nhu cầu này.

Xã hội và nền giáo dục truyền thống dạy chúng ta một thứ NGÔN NGỮ “bạo lực” và “tuyệt vọng” để đạt được nhu cầu của mình. Vì thế, cho dù trong sâu thẳm chúng ta đều muốn những điều giống nhau nhưng khi giao tiếp, có vẻ lại quá khác nhau và không thể hòa hợp.

TS Marshall cũng tin rằng lòng trắc ẩn, mong muốn được cho đi cũng là nhu cầu rất tự nhiên của một người khi người đó nhận được đủ sự trắc ẩn và thấu cảm.

Khi sử dụng NVC để hiểu về những cảm xúc, nhu cầu của nhau, chấp nhận những nhu cầu của nhau như một SỰ THẬT đang sống trong mỗi người, chúng ta có khả năng cho nhau rất nhiều thứ. Để đến cuối cùng, mỗi bên đều có thể đạt được điều mình cần một cách “phi bạo lực”, không làm nhau tổn thương.

----

NVC CÓ KHÓ KHÔNG?

Sau một thời gian học tập và thực hành NVC, mình thấy đây là một tiếp cận vừa dễ nhưng cũng vừa khó. Dễ vì triết lý của NVC khá đơn giản. Cái khó nằm ở chỗ nếu coi NVC là một loại ngôn ngữ thì trong suốt phần lớn cuộc đời, chúng ta đang nói một thứ ngôn ngữ khác hoàn toàn và đã quá quen với cách nghe và cách nói này.

Vì vậy, để thực hành được một cách thuần thục và biến ngôn ngữ NVC trở thành một phần tự nhiên của cuộc sống đòi hỏi rất nhiều sự vận động, chuyển hóa, lật mở dần những góc khuất trong tư duy và cảm xúc của mỗi người. Cần rất nhiều sự luyện tập trong từng lời nói, cử chỉ, và cần cả sự dũng cảm.

----

Thật ra mình rất hài lòng về giai đoạn “khắc khẩu” đã qua của mình và chồng mình vì tụi mình chưa bao giờ bỏ cuộc và luôn cố gắng nhìn thấy nhau qua “lăng kính của cảm xúc và nhu cầu”.

Tụi mình đã cố gắng thử nghiệm nhiều giải pháp để mang lại cho nhau sự bình yên hơn. NVC chính là một giải pháp mà tụi mình đã tìm kiếm, rèn luyện cùng nhau và đang thấy rất hiệu quả để “cứu” và duy trì mối quan hệ với nhau.

Thật sự những lần “cãi nhau” ban đầu rất căng thẳng vì sự thấu hiểu còn chưa sâu. Nhưng khi từng mối gúc mắt được tháo gỡ thay vì chồng lấn, đan cài vào nhau, thì mọi chuyện dần trở nên dễ dàng hơn. Không phải lúc nào những cuộc giao tiếp cũng hoàn toàn êm dịu và thuận lợi. Nhưng cả hai đều dần tin tưởng hơn vào mối quan hệ của mình, sống với nhau bằng con người thật và cảm thấy đủ ổn để bước tiếp cùng nhau.

- Linh Ho -
Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

CHIẾC THẺ NGÂN HÀNG MỚI

Cách đây một vài tháng, khi quay lại Anh để hoàn thành việc nghiên cứu sau giai đoạn thu thập dữ liệu, mình và chồng mình đã xin cấp lại thẻ ngân hàng mới do thẻ cũ hết hạn. Khi nhận được chiếc thẻ giao đến nhà, tụi mình mở thẻ ra và cảm thấy ngạc nhiên vì chiếc thẻ đã được thay đổi thiết kế, chuyển từ thẻ ngang sang dọc, tên chủ thẻ, số thẻ cũng được chuyển sang mặt sau. Ngoài ra, có hai sự thay đổi khác làm mình đặc biệt lưu tâm.

Điều đầu tiên là ngân hàng đã bổ sung thêm Tactile Markers (Ký hiệu xúc giác). Đây là những chấm tròn in nổi ngay bên cạnh phần chip của thẻ, giúp chủ thẻ có thể dễ dàng nhận ra là cần đưa thẻ vào máy ATM hoặc đầu đọc thanh toán từ hướng nào, và có thể phân biệt được thẻ mình đang sử dụng là thẻ Credit hay Debit (Mỗi loại thẻ có số lượng chấm khác nhau, như thẻ bọn mình dùng là thẻ Debit thì có 3 chấm).

Ngoài ra, ngân hàng cũng đã thiết kế để kích thước chữ của phần tên chủ thẻ và số thẻ to hơn, rõ hơn rất nhiều so với trước để người dùng có thể dễ đọc hơn.

Những sự thay đổi này để làm gì? Ai sẽ cần đến chúng?

Mình nghĩ mọi người cũng có thể đoán được, đây là sự thay đổi để những người khiếm thị hoặc có hạn chế về thị giác khi sử dụng thẻ để thanh toán thuận lợi, dễ dàng hơn.

Hãy thử nhắm mắt lại và cầm lên chiếc thẻ ngân hàng hiện tại của mình, nếu không có bất kì kí hiệu gì, làm thế nào để bạn phân biệt được mình đang cầm trên tay tấm thẻ nào và mất bao lâu bạn mới tìm ra được hướng đúng để đưa thẻ vào thiết bị thanh toán?

Tất cả các thẻ ngân hàng tại Việt Nam của mình và một số thẻ khác mình dùng tại Anh hiện tại đều không có những Tactile Makers này. Mình gọi đây là: Những dấu chấm xúc giác.

TENJI BLOCKS

Tìm hiểu kĩ thêm, mình chợt nhận ra đằng sau những dấu chấm xúc giác tưởng như nhỏ bé này lại có một câu chuyện thật sự thú vị.

Những dấu chấm xúc giác lần đầu tiên xuất hiện không phải trên những chiếc thẻ ngân hàng mà là trên mặt đường. Đây là một phát minh được tạo nên bởi một người Nhật tên là Seiichi Miyake vào năm 1965. Phát minh này trong tiếng Nhật có tên gọi là Tenji, mọi người vẫn hay gọi đây là Tenji Blocks, hoặc Tactile Paving.

Nếu bạn nào đã từng thử đi tuyến Metro Cát Linh – Hà Đông, chắc chắn bạn đã bắt gặp Tenji Blocks ngay trước khi bạn bước chân lên tàu. Đó là một vạch màu vàng kéo dài xuyên suốt khu vực ngay bên cạnh đường ray. Khi bước chân lên vạch này, bạn sẽ cảm nhận được những họa tiết hình tròn cộm dưới chân mình, nhắc nhở bạn rằng hãy chú ý, nếu không cẩn thận, bạn có thể ngã xuống khoảng trống phía trước.

Phát minh Tenji Blocks được ra đời vì Miyake có một người bạn rất thân tên là Hideyuki Iwahashi. Không may, Iwahashi bị chẩn đoán là có vấn đề với thị lực, mắt ông dần mờ đi và đến một lúc, ông đã mất hoàn toàn thị giác. Vì thương bạn, Miyake đã cố gắng nghĩ ra một cách thức giúp bạn có thể tự mình di chuyển một cách an toàn.

Năm 1967, những viên gạch Tenji đầu tiên được chính thức lắp đặt ở thành phố Okayama, ngay bên cạnh một ngôi trường dành cho các trẻ em khiếm thị. Mười năm sau, Tenji Blocks trở thành yêu cầu bắt buộc của ngành đường sắt quốc gia Nhật Bản.

Bạn có thể bắt gặp hai dạng thiết kế của Tenji Blocks. Một là dạng chấm tròn, cảnh báo nguy hiểm, và một dạng là đường thẳng để chỉ phương hướng. Khi sống tại Anh và đến du lịch tại một số quốc gia như Singapore và các nước Châu Âu, mình thấy những dấu xúc giác dạng chấm tròn này rất phổ biến, hầu như có mặt ở mọi khu vực dành cho người đi bộ băng qua đường. Chúng vừa báo hiệu rằng đây là nơi có thể băng qua, vừa cảnh báo điểm giao nhau với mặt đường để người có hạn chế về thị giác cảm nhận được bằng chân hoặc gậy hỗ trợ biết là nên dừng bước tại đâu.

Tenji Blocks đã có một hành trình tuyệt vời từ một món quà đến từ lòng tốt và sự quan tâm trở thành một quy chuẩn chung về thiết kế đô thị trên toàn thế giới.

AI LÀ NGƯỜI XỨNG ĐÁNG?

Khi đi qua các quốc gia, mình nhận ra bên cạnh Tenji Blocks, có rất nhiều cách khác để hỗ trợ cho cuộc sống của những người có khó khăn về thể chất.

Ví dụ như thang máy, xe đẩy, ram dốc, cửa mở tự động ở sân bay, bến tàu dành cho những người có hạn chế về di chuyển. Hay những suất chiếu đặc biệt có màn hình phụ đề đặt cạnh sân khấu, mô tả toàn bộ những âm thanh và lời nói của diễn viên trong những buổi diễn nhạc kịch, dành cho những người có hạn chế về thính giác. Hoặc những ký hiệu xúc giác trên các tờ tiền để người khiếm thị phân biệt được các mệnh giá dễ dàng hơn.

Có lần mình đến một sở thú ở Singapore, trước mỗi khu vực của từng bạn thú có một bảng thông tin về đặc điểm của bạn thú đó. Tại bảng thông tin này, bên cạnh chữ viết thông thường, có hệ chữ nổi để cả người khiếm thị cũng có thể đọc được. Ngoài ra ở một số quốc gia nơi khu vực đèn giao thông có vạch cho người băng qua đường, cột đèn giao thông cũng sẽ phát ra những tín hiệu là những tiếng beep beep liên tục báo hiệu khoảng thời gian an toàn để băng qua đường.

Những sự hỗ trợ này có ý nghĩa gì? Mình đã rùng mình khi nghĩ lại về tất cả những điều này. Thông điệp rất đơn giản:

Người khiếm thị có quyền được di chuyển một cách tự chủ và an toàn ngay cả khi họ không thể nhìn thấy. Người có khiếm khuyết về chân có quyền được đến những nơi mà họ muốn ngay cả khi họ di chuyển khó khăn. Người khiếm thính có quyền được hiểu những âm thanh đang diễn ra xung quanh, tận hưởng vẻ đẹp của nghệ thuật ngay cả khi họ không thể nghe thấy. Người khiếm thị có quyền được mở rộng tri thức và hiểu biết của mình, cảm nhận thế giới ngay cả với những điều họ không thể nhìn thấy. Người không thể nói được vẫn có quyền được giao tiếp cho mọi người biết những suy nghĩ của họ mà không cần tạo ra âm thanh.

NGUỒN GỐC CỦA NHỮNG “KHUYẾT TẬT”

Trong quá trình học tập và nghiên cứu về Giáo dục học và cụ thể là về Giáo dục hòa nhập (Inclusive Education), mình đã được tiếp cận với một lý thuyết rất thú vị có tên gọi là Lý thuyết xã hội về sự khuyết tật (Social Model of Disability).

Thông điệp chính của lý thuyết này là:

Hãy nghĩ về điều này một chút. Có những thứ rất đơn giản như thiết kế của chiếc kéo, chuột máy tính, quyển sổ lò xo, cây bút, bàn ăn, bàn phím, găng tay được dành riêng cho những người thuận tay phải. Có nhiều phụ huynh nhất định phải tập cho đứa con thuận tay trái của mình sử dụng tay phải dù cho trẻ cự tuyệt và khổ sở, vì nỗi lo lắng rằng con sẽ gặp rất nhiều bất lợi khi sống trong một thế giới toàn những người dùng tay phải.

Hãy thử tưởng tượng nếu đại đa số người đều thuận tay trái, hay đều có một khuyết tật nào đó giống nhau, thì thế giới này sẽ khác đi ra sao? Khi đó, ai mới là người bất thường, ai mới là người mang trên mình khuyết tật?

Những khuyết tật về thể chất không dễ dàng để chung sống và nhận được sự đồng cảm hay hỗ trợ. Với những “khiếm khuyết”, “bất thường” về tinh thần, trí tuệ, tính cách, giới tính, mọi thứ cũng không hề dễ dàng hơn.

Một cô giáo người Anh đã từng kể với bọn mình rằng trước đây khi cô còn là một giáo viên trẻ, hệ thống giáo dục từng có quy định rằng trẻ trước khi đi học hay chuyển cấp cần phải tham gia vào một bài kiểm tra đánh giá trí tuệ để xếp lớp, phân loại. Có những đứa trẻ chỉ vì thiếu 1 điểm duy nhất cũng đã bị xếp vào loại trẻ “khuyết tật, thiểu năng trí tuệ” và không được nhận một nền giáo dục bình thường ngay cả khi trong thực tế khả năng học tập của các em không đến mức quá khác biệt so với các bạn. Việc dán nhãn cho những đứa trẻ là “có vấn đề” có thể thay đổi hoàn toàn tương lai của chúng theo một cách rất tiêu cực.

Bạn biết không, ngay cả việc là một người Hướng nội, hoặc là người Đặc biệt nhạy cảm (Highly sensitive people), ở một góc độ nào đó, cũng mang lại cảm giác bản thân là một người bất bình thường, thậm chí khiếm khuyết (Mình sẽ nói rõ thêm về chủ đề này trong một bài viết khác).

TÔN TRỌNG SỰ ĐA DẠNG

Ngày nay, triết lý Giáo dục hòa nhập đang ngày càng tạo nên sức ảnh hưởng. Sự thay đổi không đến từ việc cố tỏ ra thương hại, tách biệt và có những đối xử “đặc biệt” với những học sinh được cho là bất thường. Mà sự thay đổi đến từ nhận thức là mỗi đứa trẻ, hay bất kì ai đều có những giá trị riêng theo cách của riêng họ. Không ai là bình thường, cũng không ai là bất thường. Mọi người chỉ khác nhau và nên được đối xử theo cách phù hợp với những thuận lợi và khó khăn mà họ gặp phải trong cuộc sống.

Có thể bạn đã từng nghe đến Lý thuyết Đa trí thông minh của Howard Gardner? Đây là một cách tiếp cận thay thế cho cách tiếp cận tập trung vào trí thông minh IQ truyền thống. Mỗi người có thể thông minh theo những cách rất khác nhau và dù cho là theo cách nào, cũng cần được trân trọng và tạo điều kiện để phát triển phù hợp theo con đường riêng của mình.

Các nhà khoa học và nhà giáo dục trên thế giới cũng đang nỗ lực thay đổi ngay cả cách gọi tên những đứa trẻ được cho là “bất thường”. Nếu trước đây mọi người sẽ dùng những từ ngữ rất nặng nề như “thiểu năng, khuyết tật”, thì ngày nay những từ ngữ được khuyến khích và phổ biến hơn, nhất là khi giao tiếp với trẻ, là trẻ có “nhu cầu đặc biệt” (special needs), hoặc trẻ có “quyền đặc biệt” (special rights).

Gần đây, nhiêu nơi đã chuyển hẳn sang dùng thuật ngữ Neurodiversity (Đa dạng hệ thần kinh) và gọi những trẻ em được chẩn đoán có các “rối loạn” như Tự kỷ, Tăng động giảm chú ý (ADHD), Khó đọc (Dylexia) hay Tourette, là NeuroDivergent Children. Thuật ngữ này giúp khẳng định rằng não bộ của mỗi người đều hoạt động theo một cách độc đáo và duy nhất. Mặc dù có một số điểm tương đồng nhưng cũng giống như vân tay, không có hai bộ não hoàn toàn giống nhau.

Các em có thể suy nghĩ khác mọi người, cảm nhận khác mọi người và do đó, cần được sống khác với mọi người. Nhưng hãy nhớ lại Lý thuyết xã hội về sự khuyết tật, cho dù có sự khác biệt, các em chỉ thật sự khuyết tật khi chúng ta đặt ra hoặc níu giữ những rào cản ngăn trở các em sống một cuộc sống mà các em, hay bất kì ai có quyền được sống.

CUỘC SỐNG VẪN TIẾP TỤC ĐỔI THAY

Quay lại với câu chuyện về Những dấu chấm xúc giác. Năm 2020, tại Anh, có một người đàn ông 53 tuổi tên là Cleverland Gervais. Ông là người khiếm thị và đã qua đời vì ngã xuống đường ray tại một ga tàu ngay khi có tàu chạy đến. Sân ga nơi Gervais ngã xuống không có vạch ký hiệu xúc giác.

Theo thống kê, trường hợp của Gervais không phải là duy nhất và có rất nhiều người đã gặp những tai nạn thảm khốc vì lý do tương tự. Hiệp hội RNIB (Royal National Institute of Blind People - Hiệp hội Hoàng Gia Quốc Gia cho người Khiếm Thị) đã quyết định tạo nên một chiến dịch với tên gọi là #RailSafe Campaign để yêu cầu phải cho lắp đặt hệ thống Tactile Paving ở toàn bộ các sân ga tại Anh. Chiến dịch này, theo RNIB, đã thành công và hệ thống Network Rail tại Anh đã cam kết sẽ tiến hành lắp đặt bổ sung những dấu chấm xúc giác này ở khắp các nhà ga trong thời gian sắp tới.

Nhưng câu chuyện của Tenji Blocks không dừng lại ở đây. Một nhóm các nhà nghiên cứu khoa học Tây Ban Nha, mặc dù rất yêu quý Tenji Blocks nhưng cũng nhận ra những hạn chế của nó. Đúng là những người khiếm thị có thể nhận biết được khu vực và hướng đi khi có vật cản hoặc nguy hiểm, nhưng câu hỏi là: Rồi họ sẽ đi tiếp như thế nào?

Sau mười năm nghiên cứu, nhóm nhà khoa học này đã tạo nên Navilens, một phiên bản cải tiến của Tenji Blocks. Navilens có thể được lắp đặt tích hợp vào sàn của các sân bay, nhà ga, kết hợp với công nghệ 3D-Sonification giúp gửi hướng dẫn trực tiếp đến điện thoại của người dùng để họ có thể nghe, biết hướng cần đi bên cạnh việc cảm nhận được những dấu xúc giác dưới chân. Từ đó, người dùng có thể di chuyển tự chủ và an toàn hơn ở những không gian công cộng.

Theo thống kê của chính phủ công bố vào năm 2019, Việt Nam có khoảng 6,2 triệu người, nghĩa là hơn 7% dân số là người “khuyết tật”. Ngoài ra, có 13% dân số, khoảng 12 triệu người, là gia đình của những người “khuyết tật”. Tỷ lệ này đang có xu hướng gia tăng, tỷ lệ thuận với tốc độ già hóa dân số. Vậy phải chăng cũng đến lúc mọi thứ nên có sự thay đổi rõ rệt hơn?

Một tháng trở lại đây, mẹ mình bị té ngã, không đi lại được trong một thời gian. Mẹ lo lắng nghĩ nếu sau này già không đi lại được thì sẽ khổ lắm vì mẹ đã quen tự di chuyển tới rất nhiều nơi và trong thời gian rất nhanh rồi. Mình tự hỏi, nếu cuộc sống đổi thay, mẹ sẽ thấy bớt lo lắng hơn không?

Khi học đại học, mình học chung khóa với một người bạn khiếm thị. Bạn tự di chuyển, đi học, ăn trưa, đến lớp và hoàn thành việc học rất tốt và đã tốt nghiệp đại học. Mình tự hỏi, nếu cuộc sống đổi thay, sẽ có nhiều người như bạn được đến trường hơn không?

Mình mong chờ ngày đó.

Linh Ho

- Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Cám ơn bạn đã đọc bài viết. Hãy để lại bình luận để mình biết bạn nghĩ gì về bài viết này hoặc gửi cảm nhận của bạn đến email của mình nhé: linhho.themarveller@gmail.com. Mình rất muốn được đọc những chia sẻ của bạn đó!

Leave a comment

Ngoài ra, bạn có thể đăng ký email để nhận được thông báo về những bài viết mới nhất của mình. Hẹn gặp lại bạn trong bài viết tiếp theo nhé!

Đã trở thành một thói quen, khi đến dịp sinh nhật hoặc dịp Lễ Tết và cần gửi một lời chúc đến ai đó, đặc biệt khi mình không thực sự dành đủ thời gian để nghĩ ra một điều gì hay ho hơn, hoặc với một mối quan hệ không quá thân thiết đủ để hiểu rõ về nhau, mình thường đơn giản nói rằng:

“Chúc anh/chị/em/bạn luôn vui vẻ và hạnh phúc nhé!”.

Người nhận được lời chúc sẽ bấm like/thả tim, nếu có thời gian thì dành cho mình một lời cám ơn. Sau khi xem xong thông báo về like hoặc comment của người đó, mình sẽ thanh thản yên lòng là mình đã gửi đến người mình quan tâm một lời chúc tốt đẹp. Và mỗi người trở lại với cuộc sống của riêng mình. Chấm hết.

Nhưng càng ngày mình càng nhận ra rằng sự vô tư đó của mình đã góp phần củng cố thêm một loại văn hóa không có lợi cho sức khỏe tinh thần của từng cá nhân và cả cộng đồng, chính là Tích cực độc hại (Toxic Positivity).

Thông điệp: Chúc bạn luôn vui vẻ, hạnh phúc, thật ra có nghĩa là gì? Kỳ vọng đằng sau lời chúc ấy là gì? Một lần, mình dừng lại để suy nghĩ và tự hỏi: Mình có thật sự muốn người đó luôn vui vẻ và hạnh phúc không? Vấn đề không nằm ở cụm từ “vui vẻ và hạnh phúc”, mà là ở từ “luôn”.

Luôn nghĩa là 100% thời gian. 100% thời gian vui vẻ hạnh phúc, 24 giờ một ngày, 7 ngày trong tuần, 365 ngày một năm luôn vui vẻ và hạnh phúc? Mình có chắc điều đó thật sự tốt cho người mình quan tâm?

Khi mình nói ra câu chúc đó, dường như mình không chỉ đơn giản là mong cầu một điều tốt đẹp đến người khác, mà trong vô thức, mình đã hình thành và củng cố thêm cho KỲ VỌNG rằng điều mà tất cả chúng ta nên hướng đến, cả mình và người khác, là tìm kiếm một trạng thái tinh thần tích cực tuyệt đối?

Năm 2011, các tác giả Daly, Oswald và Wilson công bố một bài báo khoa học với tên gọi: “Sự tương phản đen tối: Nghịch lý về tỷ lệ tự tử cao ở những nơi hạnh phúc” (Dark Contrasts: The Paradox of High Rates of Suicide in Happy Places). Bài báo trình bày các dữ liệu thu thập tại Mỹ và đưa ra kết luận rằng dường như ở những nơi có nhiều người hạnh phúc hơn, người ta lại có xu hướng cảm thấy bế tắc với cuộc đời mình hơn và phải tìm đến sự giải thoát theo cách cực đoan nhất.

Bài báo khơi gợi những bàn luận sôi nổi, thêm nhiều bằng chứng cho thấy là ở những đất nước được cho là hạnh phúc nhất thế giới như Thụy Điển, Đan Mạch, cũng là nơi có tỷ lệ tự tử cao. Một phần quan trọng để lý giải nghịch lý này chính là:

Nhiều nghiên cứu thực hiện sau khi bài báo được công bố để kiểm định kết luận này. Có người đồng tình, có người phản đối, có người cho rằng không thể kết luận được là điều này đúng hay sai. Mình không đi sâu vào bàn luận vấn đề này, nhưng ít ra mình nghĩ nghịch lý này là một điều đáng suy ngẫm.

Có lẽ không nên vì nghịch lý này mà vội vàng đưa ra những quyết định như thay đổi chỗ ở, xa rời người thân chỉ vì mọi người dường như quá hạnh phúc trong khi mình thì không; hay cách ly một người dường như đang không hạnh phúc khỏi sự hạnh phúc của tập thể để tránh cho họ khỏi đau khổ hơn. Tuy nhiên, cẩn trọng hơn trong cách ứng xử với những người xung quanh và với cả chính mình có lẽ sẽ hữu ích.

Khi nghiên cứu và thực hành sâu thêm vào lĩnh vực giáo dục, mình càng nhận ra việc cẩn trọng này thật sự rất quan trọng. Khi một đứa trẻ vì một lý do nào đó cảm thấy khó chịu và khóc to lên, thường người lớn sẽ muốn làm gì? Đa phần sự ưu tiên ngay lập tức là làm mọi cách để đứa trẻ nín khóc.

Nếu ai đã từng chăm sóc trẻ con chắc hẳn sẽ hiểu cảm giác này. Có một thôi thúc rất lớn trong lòng đủ thúc đẩy ta làm mọi thứ, kể cả la hét, quát mắng chỉ nhằm để đứa trẻ ngừng quấy khóc. Sự quấy khóc của đứa trẻ, khó khăn nhất là tạo nên cảm giác xấu hổ vì bất lực, đặc biệt ở những môi trường công cộng. Do đó, sức ép muốn đứa trẻ ngừng ngay hành vi này lại càng lớn hơn.

Mà không phải chỉ với trẻ em, khi bắt gặp một người lớn buồn bã, đang khóc, đang tức giận, phản ứng thông thường sẽ là những câu nói như:

“Thôi, đừng khóc nữa” hay “Bình tĩnh lại đi”, hay “Có gì đâu mà khóc”, “Có gì đâu mà nóng vậy”.

Với cá nhân mình, cách thức này không hữu ích. Trong những trường hợp đó, đôi khi chính những câu nói với động cơ tốt đẹp như vậy làm mình mất bình tĩnh hơn, mình thấy khó chịu hơn thay vì được an ủi (cho dù mình có dám thể hiện ra cảm giác đó hay không).

Một lần nữa, thông điệp ngầm thật sự của những lời nói này gửi đến người nghe là gì? Dường như cảm xúc tiêu cực của tôi không được chấp nhận? Có lẽ tôi nên kiềm chế lại, hoặc ít ra không để cho ai nhìn thấy, tránh ảnh hưởng và làm phiền lòng người khác?

The Marveller - A blog by Linh Ho

Nơi sẻ chia và chuyện trò về giáo dục và cuộc sống.

Một câu chuyện gây xôn xao cộng đồng gần đây là về việc một Tiến sĩ đưa ra lời khuyên cho các ông bố bà mẹ cách “rèn nam tính cho con”. Trong câu chuyện này, việc hướng đến hình ảnh một bé trai mạnh mẽ và dần trở thành một người đàn ông mạnh mẽ dường như trở thành một thước đo tiêu chuẩn bất thành văn mà xã hội hướng đến. Mình nghĩ câu nói “Con trai sao mà lại khóc, phải mạnh mẽ lên chứ!” quá quen thuộc với nhiều người.

Không phải bài quảng cáo khóa học của cô Tiến sĩ, mà chính những bình luận háo hức và chờ mong nhận được lời khuyên từ chuyên gia này làm mình thấy lo âu, vì nó phản ánh góc nhìn của mọi người về những cảm xúc được dán nhãn “tiêu cực” trong xã hội.

Dường như chỉ có hai trạng thái cảm xúc đối nghịch nhau tồn tại: vui vẻ và buồn bã. Đứa trẻ “vui vẻ, hồn nhiên” là đứa trẻ “ngoan ngoãn, hiểu chuyện”. Đứa trẻ “buồn bã, khó chịu” là đứa trẻ “hư hỏng, ương bướng, không biết điều”. Thế giới cảm xúc của con người hình như là chỉ còn lại hai màu trắng và đen. Và đương nhiên, đen là xấu, trắng là tốt. Chỉ đơn giản là như vậy.

Nhờ có hành trình tìm kiếm lối thoát về cảm xúc cho bản thân và những người xung quanh cộng với những kiến thức tích lũy, mình nhận ra rằng thế giới cảm xúc của con người phức tạp hơn như thế rất nhiều.

Đằng sau từng loại cảm xúc đó đều chứa đựng những suy tư, mong muốn, nhu cầu cần được ghi nhận, đáp ứng, điều chỉnh, hỗ trợ. Và điều tử tế và hữu ích nhất, cũng là điều đầu tiên cần làm nhất cho bất kì ai, cho cả bản thân mình, đó là ít nhất, hãy gọi tên cảm xúc ấy ra. Hãy cho nó một cái tên. Hãy ghi nhận sự tồn tại của nó, thay vì chối bỏ, xua đuổi nó.

Gọi tên cảm xúc là một trong những bài học đầu đời quan trọng nhất dành cho mọi đứa trẻ. Đó là nền tảng của việc hình thành “trí thông minh cảm xúc”. Từ việc biết gọi tên, nhận diện cảm xúc của mình, mình mới có thể gọi tên và nhận diện cảm xúc của người khác. Và đó chính là những viên gạch đầu tiên xây đắp nên sự cảm thông, yêu thương lẫn nhau. Những mối quan hệ không dựa trên sự thấu hiểu này không có độ bền vì như mình đã nói, đằng sau cảm xúc là nhu cầu.

Có vẻ nói ra thì thật đơn giản, gọi tên cảm xúc thôi mà có gì đâu. Nhưng ai đã trải qua những đau khổ và tổn thương thật sự, và từ khi còn bé đã học quá thuộc, quá giỏi về định nghĩa “đứa trẻ ngoan là đứa trẻ không nhõng nhẽo, mè nheo, khóc lóc”, thì có lẽ sẽ hiểu được là trong những giây phút mệt mỏi, khổ sở, điều này khó làm đến mức nào.

Mình không nói điều này chỉ từ sách vở đâu mà từ câu chuyện cá nhân. Mình có những mối quan hệ, hoặc chứng kiến những mối quan hệ gần như đã đứng trên bờ vực đổ vỡ hoặc đã đổ vỡ hẳn chỉ đơn giản vì một trong hai người không thể nói ra được mình đang cảm thấy gì và mình cần gì từ người khác. Mình và họ có thể thể hiện ra bằng những cử chỉ, hành động khó chịu, bực bội, có thể thở dài, có thể im lặng, có thể bỏ đi, có thể quăng đồ đạc, đá thúng đụng nia, nhưng khi ai hỏi đến thì sẽ trả lời là

“Không sao cả, có gì đâu”, “Anh/chị/em/mình mệt rồi, không có gì để nói cả”, hoặc “Ngày mai phải đi làm/đi học sớm, để khi khác nói”.

Trong tình thế này, người từ chối bộc lộ cảm xúc, từ chối nhận diện cảm xúc và phân tích cảm xúc của chính mình, cay đắng thay, vừa là “nạn nhân”, vừa là “thủ phạm” củng cố thêm cho văn hóa tích cực độc hại. Trong một tập thể như thế này, dần dà, mọi người đều học được bài học rằng có lẽ sự im lặng là giải pháp tốt nhất.

Nhưng mình nghĩ chắc có lẽ ai cũng biết, gần như không có sự im lặng nào có thể kéo dài mãi. Đến cuối cùng, khi không thể nào im lặng được nổi nữa, và khi những tổn thương và khác biệt đã trở nên quá lớn, chồng lấn, đan cài vào nhau, người ta không có cách nào khác ngoại trừ phải cách xa nhau. Và khi đó, những lời nói và hành động dành cho nhau có thể tàn nhẫn hơn bao giờ hết.

Mình không tin là việc nói ra luôn giúp giải quyết mọi vấn đề một cách dễ dàng. Thực tế là mọi thứ sẽ khó khăn đấy, sóng gió đấy, kiệt sức đấy. Mọi thứ có thể trở nên tệ hơn rất nhiều trước khi nó tốt lên. Nhưng càng trì hoãn việc trao đổi về cảm xúc, khó khăn phải đối mặt khi nói ra càng nhiều. Khi đó, thật sự đòi hỏi sự dũng cảm rất lớn để có thể phá bỏ bức tường ngăn cách mỗi người tự xây cho mình, mà dường như đã trở nên quá kiên cố theo thời gian.

Nhưng khi đã đủ dũng cảm để vượt qua, gỡ rối từng chút một, đồng thuận từng chút một, mọi người sẽ cùng nhau đi qua cơn bão, nơi mà trách nhiệm của việc nhận diện và chữa lành cảm xúc được san sẻ cho nhau, nơi mà không ai phải một mình đối diện với nỗi buồn của mình.

Và những nỗi buồn nhỏ, khi dần tích lũy và không được giải quyết, sẽ trở thành những vấn đề nhận thức và tâm lý phức tạp hơn. Tin mình đi, khi đó phải dùng đến những từ ngữ, khái niệm khó khăn hơn rất nhiều để gọi tên cảm xúc. Và đó sẽ là một hành trình thật sự chông gai, và đôi khi là không có một kết thúc tốt đẹp nào hết.

Mọi người thường thắc mắc sao càng ngày có vẻ thế giới này trở nên vô cảm thế? Thì với mình, việc không được học cách thực hiện bước đầu tiên mà cực kỳ quan trọng này, nhận diện chính xác cảm xúc, chính là nguồn gốc của sự vô cảm.

Vậy nên, mình sẽ không chúc mọi người luôn vui vẻ hay hạnh phúc nữa. Mình sẽ không cổ xúy cho văn hóa “tích cực độc hại” đó nữa. Mình sẽ trân trọng những giây phút “tiêu cực hữu ích”.

Mình xin chia sẻ thêm một ý trong bài viết của một người bạn về chủ đề nhận diện cảm xúc này. Cám ơn bạn vì một thông điệp rất hay:

“Khi gọi tên và đối diện trực tiếp với cảm xúc của mình, người ta mới có khả năng ôm lấy nỗi khổ, khổ trên cái khổ, và sống sót sau từng trận khổ với nhiều niềm tin hơn.” (Nguyen Nguyen)

Chú chó đen trong tâm hồn mình sẽ trở thành một chú chó đáng yêu, đồng hành cùng mình qua cuộc sống không đơn giản này hay trở thành một con quái vật khổng lồ phá hủy hết mọi thứ, có lẽ được quyết định chính bởi giây phút mình “gọi tên” chú chó ấy.

-----------

Linh Ho

- Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Cám ơn bạn đã đọc bài viết. Hãy để lại bình luận để mình biết bạn nghĩ gì về bài viết này hoặc gửi cảm nhận của bạn đến email của mình nhé: linhho.themarveller@gmail.com. Mình rất muốn được đọc những chia sẻ của bạn đó!

Leave a comment

Ngoài ra, bạn có thể đăng ký email để nhận được bài viết mới nhất. Cảm giác chắc sẽ giống như việc được một ai đó gửi riêng đến bạn một bức thư. Hy vọng những bức thư này sẽ sớm đến tay bạn nha!

Năm 2020, công ty Generali Vietnam bắt đầu thực hiện một Chiến dịch mang tên: Sống Như Ý. Chiến dịch bao gồm một series phim âm nhạc nhằm truyền cảm hứng sống tích cực đến cộng đồng. Bài viết này mình đã viết vào tháng 03 năm 2020 để ghi lại những suy nghĩ của mình sau khi xem bộ phim “Chẳng cần như ai, chỉ cần như ý” trong series này.

Bộ phim ngắn, chỉ khoảng hơn bốn phút rưỡi một chút, nói về những lựa chọn cho con đường sự nghiệp và cuộc sống của những người phụ nữ trong thế giới hiện đại. Năm cô gái với năm sự lựa chọn.

Trong đó có một cô gái đã từ bỏ công việc đầy hứa hẹn sau khi ra trường để trở thành một người mẹ “toàn thời gian” vì muốn chăm sóc con mình một cách trọn vẹn nhất. Những người bạn của cô tỏ vẻ hoài nghi, bối rối và thậm chí “thương hại” cho sự lựa chọn này của cô. Họ gọi cô là “Em gái bị trúng lời nguyền”. Nhưng chỉ có cô gái ấy, nay đã trở thành một người mẹ, mới hiểu được niềm hạnh phúc mà cô có được trong công việc “làm mẹ” của mình.

Bộ phim làm mình nhớ đến buổi thảo luận trong một giờ học cách đây vài năm khi mình còn đang theo học chương trình Thạc sĩ Giáo dục học. Buổi học giới thiệu về Chủ nghĩa Hậu thuộc địa (Post-colonialism) - lý thuyết nghiên cứu những hệ quả về mặt kinh tế, xã hội, văn hóa từ quá trình bị thuộc địa hóa. Với Việt Nam - một quốc gia là đối tượng của quá trình thuộc địa khi bị xâm lược bởi hàng loạt những quốc gia hùng mạnh như Trung Quốc, Pháp hay Mỹ, nghiên cứu về tác động của quá trình Hậu thuộc địa cũng là một đề tài đáng quan tâm.

Một trong những câu hỏi và vấn đề được nêu ra trong buổi thảo luận hôm ấy là: Phải chăng người dân của các quốc gia từng là nước thuộc địa, các quốc gia “phương Đông” hay các quốc gia đang hoặc kém phát triển có xu hướng mặc định rằng những giá trị, những lối sống đến từ các quốc gia “phương Tây” là đương nhiên tốt đẹp, đáng mơ ước và đáng hướng đến hơn?

Các quốc gia “phương Tây” cũng luôn cố gắng để gia tăng sức ảnh hưởng của mình lên các quốc gia khác thông qua các công cụ chính trị và văn hóa. Và họ thật sự làm được điều đó rất tốt! Đương nhiên có những giá trị tốt đẹp và tiến bộ mà chúng ta cần phải học tập. Nhưng câu hỏi đặt ra là có thể nào đến một lúc nào đó,

Một cô gái được nuôi dưỡng và lớn lên trong một nền văn hóa định nghĩa hạnh phúc là phải tài năng, xinh đẹp, độc lập, thành công trong sự nghiệp, khi tự nguyện lựa chọn trở thành “mẹ bỉm sữa” sẽ phải đối mặt với những đánh giá thế nào của xã hội?

Có phải chăng chúng ta chỉ đang dịch chuyển từ một thứ tiêu chuẩn cứng nhắc này (người phụ nữ nội trợ, truyền thống) sang một tiêu chuẩn cứng nhắc khác (người phụ nữ hiện đại, văn minh), mà dù cho trong trường hợp nào, sự vi phạm cũng sẽ là không chấp nhận được?

Trong xã hội của chúng ta cũng có những quy tắc “bất thành văn”, những định kiến khác, như: Người chồng tốt phải là người thành đạt, là trụ cột về tài chính trong gia đình? Một người chồng lựa chọn không theo đuổi sự nghiệp để chăm sóc gia đình xem như là thất bại?

Một học sinh tốt là học sinh phải giỏi “giỏi toàn diện”? Một thanh niên tốt thì phải khởi nghiệp thành công hay làm trong các tập đoàn, công ty lớn mới là đáng ngưỡng mộ?

Những tiêu chuẩn như thế không phải chỉ là những thứ tiêu chuẩn chung của xã hội mà trở thành những tiêu chuẩn riêng của mỗi cá nhân, trở thành những lăng kính để chúng ta ngắm nhìn, đánh giá mọi thứ, mọi người xung quanh và đánh giá cả chính bản thân mình. Chúng ta chán ghét, xa lánh, khinh thường những người sống không đúng với tiêu chuẩn của chúng ta. Và chúng ta đau khổ, buồn bã, thất vọng với bản thân khi không đạt được những tiêu chuẩn do chính mình đặt ra.

The Marveller - A blog by Linh Ho

Nơi sẻ chia và chuyện trò về Giáo dục và Cuộc sống.

Bản thân mình cũng vừa trải qua một giai đoạn khi mình phải tự điều chỉnh lại các giá trị sống, chấp nhận buông bỏ một số những ước mơ, hoài bão mà có lẽ mình sẽ không bao giờ đạt được, hoặc nếu được, mình sẽ phải đánh đổi rất nhiều những thứ quý giá khác. Mình đã không thể nào đưa ra được sự lựa chọn này trong một khoảng thời gian rất dài. Mình vẫn luôn cứng đầu và hồn nhiên tin rằng mọi thứ đều có thể nếu mình thực sự cố gắng, chỉ vì: Đó là những điều thật sự tốt đẹp cơ mà!

Nhưng đến một lúc, mình biết rằng cách sống như thế, có lẽ không phù hợp với mình nữa. Mình đã phải tự gỡ bỏ những lăng kính, những tiêu chuẩn mà mình đã đặt ra, hoặc do người khác đặt ra cho mình, để lựa chọn một cuộc sống, tuy có thể không màu sắc bằng, không rực rỡ bằng, nhưng an yên, hạnh phúc hơn. Mình trao món quà của sự “từ bỏ” cho chính mình và cũng là cho những người mà mình yêu quý.

Như vậy, mình đã học cách tha thứ cho bản thân khi không thể trở thành phiên bản mà mình mong muốn.

Có lẽ sẽ rất khó, rất khó để đến một lúc nào đó mà “sống như ý” trở thành một điều dễ dàng cho mình và cho tất cả mọi người. Mình nhận ra rằng, “như ý” không thể từ trên trời rơi xuống. “Như ý” là một sự lựa chọn và là một sự lựa chọn đầy khó khăn, là quá trình phấn đấu, điều chỉnh không ngừng để không những “như ý”, mà còn phải là “như ý để hạnh phúc”.

Mình chợt nhớ lại một câu nói mà một người bạn đã mất cách đây không lâu vẫn thường nói với mình. Đến giờ đôi khi mình vẫn còn chưa dám tin bạn đã ra đi mãi mãi ở tuổi đời còn rất trẻ.

Bạn nói rằng: “Trưởng thành là quá trình thử - sai, đôi khi không phải để tìm ra điều gì là phù hợp, mà để ta nhận ra điều gì là không phù hợp với mình”.

Sự ra đi đột ngột của bạn lại càng làm mình cảm thấy phải biết trân quý hơn từng giây phút của cuộc sống ngắn ngủi này. Bạn yên tâm nhé, ít ra mình cũng đã biết được đâu là con đường không dành cho mình, để khi nào đó gặp lại bạn mình sẽ có thể kể cho bạn nghe về cuộc sống “bất như ý mà như ý” mà mình đã cố gắng để có được, bạn nhé!

-----------

Linh Ho

- Nghiên cứu sinh Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

- Giảng viên Khoa Giáo dục - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn ĐHQG- TP.HCM

Cám ơn bạn đã đọc bài viết. Hãy để lại bình luận để mình biết bạn nghĩ gì về bài viết này hoặc gửi cảm nhận của bạn đến email của mình nhé: linhho.themarveller@gmail.com. Mình rất muốn được đọc những chia sẻ của bạn đó!

Leave a comment

Ngoài ra, bạn có thể đăng ký email để nhận được bài viết mới nhất. Cảm giác chắc sẽ giống như việc được một ai đó gửi riêng đến bạn một bức thư. Hy vọng những bức thư này sẽ sớm đến tay bạn nha!