- Lắng nghe mà không phán xét?

- Giúp đỡ mà không tạo ra áp lực?

- Bày tỏ cảm xúc và mong muốn mà không cảm thấy tội lỗi, xấu hổ?

- Đóng góp ý kiến mà không làm người khác tổn thương?

- Dung hòa ý muốn khi có quá nhiều sự khác biệt?

- Giải tỏa cảm giác tức giận?

- Nói “Không”?

- Khen ngợi một cách chân thành?

- Xây dựng lòng tin?

- Thể hiện sự trân trọng?

- Chấp nhận, tha thứ cho chính mình và người khác?

Có một công thức chung nào để giải đáp hết tất cả những câu hỏi này không, hay với mỗi vấn đề ta lại cần một cách thức riêng để giải quyết?

Trong khoa học có một nguyên lý rất thú vị gọi là Occam's Razor (Lưỡi dao Occam) với ý nghĩa rằng: Khi có nhiều lời giải thích cùng có vẻ hợp lý cho một vấn đề, lời giải thích đơn giản nhất thường là tốt nhất.

Có nhiều trường phái, nhiều tiếp cận, nhiều công thức để định hướng, hỗ trợ con người trong việc ứng xử, giao tiếp, và kết nối với những người xung quanh. Nhưng đến hiện tại qua nhiều chiêm nghiệm và thực hành, mình thấy rằng tiếp cận Nonviolent Communication (NVC – Giao tiếp Phi Bạo lực/Giao tiếp trắc ẩn) được phát triển bởi Tiến sĩ Tâm lý học Marshall Rosenberg là một con đường đơn giản và vô cùng hiệu quả.

Tính đơn giản của NVC nằm ở chỗ thật ra về cơ bản chúng ta không cần phải nhớ quá nhiều thứ ngoại trừ một điều là:

Nghe có vẻ ngắn gọn, nhưng mệnh đề này lại có sức dẫn lối kỳ diệu. Nó không chỉ giúp chúng ta giải quyết những tình huống khó khăn nhất trong cuộc sống cá nhân, mà còn mang đến lối ra cho các mối quan hệ trong tập thể, và thậm chí ở cấp độ xã hội, quốc gia.

Điều thú vị là: Khi đọc lướt qua quan điểm trên, chúng ta thường dễ dàng đồng tình ngay, nhưng khi bước vào thực tế, cách chúng ta suy nghĩ và ứng xử mỗi ngày lại hầu như thường đi ngược lại với điều này.

Trong tập Podcast số 7 của Chuyện Giáo Dục và cũng là tập cuối của năm 2024 - tập cuối cùng của mùa đầu tiên, mình mời mọi người cùng mình tìm hiểu về NVC, một triết lý sống, một phong trào vì hòa bình đang ngày càng có sức ảnh hưởng, đặc biệt là trong bối cảnh giáo dục.

Quyển sách sẽ đồng hành cùng chúng ta trong tập lần này là “Teaching Children Compassionately – Dạy trẻ bằng lòng trắc ẩn” – Tác giả: TS. Marshall Rosenberg.

Cá nhân mình đã thực hành trong NVC một thời gian và NVC đã mang lại những kết quả thật sự có tính bước ngoặt cho cuộc sống của mình. Do đó mình rất mong muốn chia sẻ về tiếp cận này rộng rãi hơn đến với mọi người. Rất mong tập Podcast này sẽ là một cơ hội để mời mọi người cùng mình bắt đầu một hành trình rất khác biệt để xây đắp những kết nối chân thật và bền vững với bản thân chúng ta và những người xung quanh, đặc biệt là với trẻ em.

- Linh Hồ - The Marveller

Tiến sĩ Giáo dục học

Mong em học được cách dùng muỗng đũa để ăn, học cách chờ đến lượt khi chơi, học cách tập trung vào những nhiệm vụ được giao, học cách hòa đồng với bạn bè và cô giáo?

Từ một đứa trẻ “hoang dã” trong gia đình có vẻ với quá nhiều sự tự do, chúng ta gửi đứa trẻ đến trường mong em trở thành một đứa trẻ “nề nếp”, “ngoan ngoãn” hơn.

Cuốn sổ liên lạc của mình từ thời xa xưa đến nay vẫn còn chi chít những “Phiếu Bé Ngoan” được các cô giáo khen tặng. Bản chất của mong đợi này có nghĩa là gì?

Đó là mong đứa trẻ học được cách THÍCH NGHI với môi trường xung quanh; để đứa trẻ hiểu rằng có những quy tắc của thế giới mà em cần phải hiểu và chấp nhận để có thể tồn tại và phát triển một cách thuận lợi. Mong đợi này thật sự là hợp lí.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: Đây thường là loại mong đợi duy nhất hoặc quá chiếm ưu thế. Hiếm khi nào chúng ta tự hỏi, ngược lại: Liệu môi trường xung quanh có học cách thích nghi với đứa trẻ không?

Gánh nặng của việc thích nghi thường dồn hết lên vai đứa trẻ.

Không có gì lạ khi sự mất cân bằng này dẫn đến việc đứa trẻ không cảm thấy “thuộc về” khi đến trường và rồi không muốn đến trường. Trong mắt và trong trái tim đứa trẻ, trường học theo cách này là một nơi quá mức xa lạ.

Còn trong trường hợp “may mắn” hơn khi đứa trẻ học được cách thích nghi hoàn toàn với môi trường lớp học, một nguy cơ khác xuất hiện: Đứa trẻ có thể đánh mất chính mình.

Mình không kêu gọi một môi trường tự do “nguyên chất” khi mà đứa trẻ có thể làm bất kì điều gì mình muốn. Mình tin vào một môi trường cân bằng: Nơi cả trẻ em và môi trường xung quanh cùng thích nghi với nhau.

Để làm được điều này, cô Anneleen (Chuyên gia giáo dục Phần Lan) nói một điều mình cảm thấy rất “chạm”. Cô nói rằng người làm giáo dục cần có một Sự Nhạy Cảm Chủ Động (Active Sensitivity). Nhạy cảm để tìm kiếm cơ hội tìm hiểu đứa trẻ, giúp cho đứa trẻ cảm thấy được lắng nghe, được nhìn thấy và được chấp nhận.

❓ Một đứa trẻ 3 tuổi, 4 tuổi, 5 tuổi không phải “biết ăn, biết ngủ, biết học hành là ngoan”, là tốt rồi sao? Thật sự chúng ta cần phải để tâm xem các em có cần cảm thấy “được lắng nghe, được nhìn thấy và được chấp nhận” nữa à?

Vâng, thật là rắc rối, nhưng nếu chúng ta có quan tâm đến việc các em có thể trở thành những người độc lập, kiên cường, tự tin, có chính kiến và có lòng trắc ẩn với chính mình và người khác, thì chúng ta đành phải quan tâm đến những điều này.

Càng rắc rối hơn nữa, nhưng cũng lại thú vị hơn nữa, là để các em có thể cảm thấy “được lắng nghe, được nhìn thấy và được chấp nhận”, thì loại môi trường cần thích nghi với các em không chỉ là môi trường về tâm lý hay xã hội – cách chúng ta giao tiếp hay ứng xử với trẻ thông qua lời nói, biểu cảm, cơ thể – mà còn là MÔI TRƯỜNG VẬT LÝ – là bàn, là ghế, tủ, trần, tường, sàn, ánh sáng, âm thanh, mùi hương.

Môi trường vật lý, dù lặng lẽ, có thể đang nói với đứa trẻ rằng “Chúng tôi không quan tâm bạn là ai.”. Và đứa trẻ có thể nghe thấy điều đó.

Nhưng môi trường vật lý cũng có thể nói với đứa trẻ rằng “Chúng tôi nhìn thấy bạn, nghe thấy bạn và bạn quan trọng trong không gian này.” Và đứa trẻ cũng có thể nghe thấy điều đó.

- Một không gian học tập đa dạng, có tính linh hoạt nói với các em rằng “Bạn có quyền lựa chọn”.

- Một bức tranh do trẻ tạo nên được treo lên tường một cách trang trọng thể hiện thông điệp rằng “Những gì bạn tạo ra có giá trị” và “Nơi này cũng thuộc về bạn”.

- Một góc yên tĩnh với gối mềm, ánh sáng dịu dàng và một mùi hương dễ chịu khẳng định rằng: “Chúng tôi hiểu rằng đôi khi bạn cũng cần không gian để thư giãn và tái tạo năng lượng.”

- Những kết cấu và vật liệu thú vị, phù hợp với sở thích của đứa trẻ nói rằng: “Chúng tôi tin rằng bạn là một đứa trẻ thú vị, sáng tạo và chúng ta có rất nhiều điều để cùng làm với nhau từ những điều bạn quan tâm.”

Khi là người lớn, chúng ta đôi khi không còn thời gian và sự nhạy cảm để nghe và quan tâm những gì mà không gian xung quanh nói với chúng ta nữa. Nhưng đứa trẻ thì có thể nghe thấy.

Trẻ em cần một không gian học tập không chỉ an toàn, gọn gàng mà còn có tính thẩm mỹ, truyền cảm hứng, có cá tính, biết bao dung và thấu cảm với trẻ. Một không gian hiểu và biết thích nghi với đứa trẻ không làm cho trẻ “yếu mềm” hay “ngỗ nghịch” hơn, mà giúp trẻ mạnh mẽ và biết cách tôn trọng chính bản thân cũng như những người xung quanh.

----

📖 Mình cũng gửi đến các thầy cô và phụ huynh tóm tắt của 7 nguyên lý về thiết kế được trình bày trong quyển sách “Inspiring Spaces for Young Children” (Những không gian truyền cảm hứng cho trẻ em) của nhóm tác giả là các giáo viên, nhà giáo dục và nhà thiết kế không gian cho trẻ em (Deviney, Duncan, Harris, Rody & Berry, 2010).

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

Một nền giáo dục ít áp lực, hạnh phúc nhưng vẫn giúp học sinh đạt được kết quả học tập tốt?

Liệu điều này là có phải là sự thật hay không? Không phải là “áp lực tạo nên kim cương” hay sao?

Trong tập Podcast lần này, chúng ta sẽ cùng khám phá xem làm thế nào mà Phần Lan lại có thể giải được một bài toán rất thử thách này thông qua việc tái định nghĩa lại khái niệm “VUI CHƠI”.

Chuyện Giáo Dục sẽ giới thiệu đến mọi người một hành trình rất thú vị của hai người cha – một người Phần Lan (TS. Pasi Sahlberg) và một người Mỹ (Tác giả William Doyle). Họ hoán đổi nơi ở và nhận thấy sự đối lập rất lớn về quan điểm trong giáo dục tại hai quốc gia này. Người cha Phần Lan bối rối trước áp lực học tập mà trẻ em Mỹ phải đối mặt ngay từ độ tuổi mầm non. Trong khi người cha Mỹ ngạc nhiên trước sự tự do mà trẻ em Phần Lan được trải nghiệm hằng ngày.

Tập Podcast sẽ lật mở bí mật đằng sau sự thành công của hệ thống giáo dục Phần Lan với trọng tâm là vai trò của việc vui chơi. Nhưng VUI CHƠI ở đây được hiểu theo một cách rất khác so với cách hiểu thông thường. Vui chơi không phải là giải trí mà là SEED. 

Mời bạn lắng nghe phân tích về quyển sách “Let The Children Play – Hãy để trẻ em được chơi” để hiểu SEED là gì, và cùng suy ngẫm xem: Liệu chúng ta có thể học hỏi gì từ Phần Lan để tạo ra một nền giáo dục vừa chất lượng, vừa hạnh phúc cho trẻ em Việt Nam? Nếu Phần Lan làm được thì chúng ta có thể làm được không?

- Linh Hồ - The Marveller

Tiến sĩ Giáo dục học

#Lớp học THỨ NHẤT:

Bạn bước vào lớp, và điều đầu tiên bạn thấy không phải là bột mì, men hay lò nướng. Mà là... sách. Sách về bột, sách về men, sách về hóa học thực phẩm. Giáo viên bắt đầu bài học bằng cách giảng giải từng thành phần tạo nên bánh mì. “Bột mì có gluten, chính gluten này tạo ra kết cấu bánh. Men là sinh vật sống, giúp bột phồng lên, v.v...”

Bạn chăm chú lắng nghe những lý thuyết về cách các thành phần kết hợp với nhau, vai trò của nhiệt độ và độ ẩm, và cả lịch sử của từng loại bánh mì nổi tiếng trên thế giới. Bạn học lần lượt về Bánh mì Baguette từ Pháp, Focaccia từ Ý, Sourdough từ Mỹ hay bánh mì Nann của Ấn Độ.

Bạn cũng xem những bộ phim tài liệu về những đầu bếp làm bánh mì nổi tiếng. Đôi khi bạn cũng được thử nghiệm thực tế một số bước nhỏ trong quy trình làm bánh mì, nhưng đó không phải là trọng tâm. Điều quan trọng nhất là bạn hiểu được vẻ đẹp của ngành nghề này và những chuẩn mực của nghề làm bánh.

🎯 Cuối khóa học, bạn được kiểm tra bằng một bài thi để chắc rằng bạn ghi nhớ những kiến thức quan trọng đã được học. Nếu bạn đã nắm được những kiến thức trọng tâm thì giáo viên đã hoàn thành nhiệm vụ. Bạn đã trở thành một “chuyên gia” về bánh mì và việc bạn ứng dụng những kiến thức này như thế nào hoàn toàn là hành trình của riêng bạn.

#Lớp học THỨ HAI:

Khi bước vào lớp học thứ hai, trước mặt bạn là bột, men, nước và một cái lò nướng đã sẵn sàng. Ngoài ra, trên bàn giáo viên là một ổ bánh mì được đặt ngay giữa bàn. Bánh mì nóng hổi, vỏ ngoài giòn tan, ruột mềm mịn, hương vị hấp dẫn.

“Đây là mục tiêu của chúng ta,” giáo viên nói.

Bạn được cung cấp một công thức cụ thể và giáo viên hướng dẫn bạn làm từng bước một cách tỉ mỉ để tạo ra chiếc bánh mì hoàn hảo kia. Không có quá nhiều sự giải thích về nguồn gốc lịch sử hay nguyên lý ẩn giấu của các thành phần. Trọng tâm là làm ra sản phẩm đúng chuẩn.

Bạn sẽ thấy rõ ngay lập tức nếu mình làm sai: chiếc bánh có thể quá khô, quá đặc, hay quá nhão. Nhưng khi bạn làm chính xác theo công thức và kỹ thuật, cảm giác thỏa mãn với chiếc bánh mì thơm giòn trên tay là phần thưởng xứng đáng.

🎯 Cuối khóa học, bài kiểm tra đương nhiên sẽ là thực hành làm ổ bánh mì đã học. Giáo viên cẩn thận đánh giá chiếc bánh mì của bạn, từ hình thức bên ngoài cho đến kết cấu bên trong. Những người học hoàn thiện được chiếc bánh đúng chuẩn theo quy định đã công bố sẽ được công nhận hoàn thành khóa học.

#Lớp học THỨ BA:

Khi bắt đầu giờ học, giáo viên trò chuyện với bạn và những người học khác về những gì mọi người đã biết và cảm nhận về bánh mì. Giáo viên khuyến khích mọi người chia sẻ kỷ niệm của mình với bánh mì—món bánh đặc biệt mà họ yêu thích, những kỷ niệm gia đình gắn liền với việc làm bánh, hay thậm chí là những thất bại trong bếp.

Sau khi mọi người đã chia sẻ, giáo viên hướng dẫn người học chia thành các nhóm nhỏ có cùng mối quan tâm về một loại bánh mì.

Mỗi nhóm bắt đầu khám phá sâu hơn về loại bánh mì mà họ chọn, từ nguyên liệu cho đến cách làm, lịch sử và ý nghĩa văn hóa của nó. Giáo viên không đưa ra công thức cụ thể cho từng loại bánh mà khuyến khích mỗi nhóm thảo luận, thử nghiệm các công thức khác nhau.

Giáo viên thường đi qua từng nhóm, đặt câu hỏi và khuyến khích mọi người suy nghĩ sâu, toàn diện và sáng tạo hơn: “Tại sao bạn lại sử dụng tỷ lệ bột – nước này? Nếu chúng ta không sử dụng loại hạt mè này mà sử dụng hạt hướng dương thì điều gì sẽ xảy ra? Bạn nghĩ con của bạn sẽ thích chiếc bánh này không? Chúng ta nên làm gì để em bé thích chiếc bánh hơn?”

Giáo viên cùng với người học ghi chép lại những ý tưởng và tiến trình mà họ đã cùng nhau nghĩ ra và thực hiện. Đôi khi họ sẽ tổ chức một buổi trao đổi giữa các nhóm để giải đáp và cùng tìm giải pháp cho những khó khăn phát sinh.

🎯 Cuối khóa học, mọi người thực hiện chiếc bánh theo công thức riêng của mình và tổ chức một buổi nếm thử. Mọi người chia sẻ những câu chuyện đằng sau từng chiếc bánh và phản hồi cho nhau về hương vị, kết cấu và cả những câu chuyện đằng sau từng chiếc bánh.

Bài tập cuối khóa học là những trang viết chiêm nghiệm của mỗi người học về những gì mình đã học được từ quá trình làm bánh và những giá trị mà họ nhận ra từ trải nghiệm này.

Giáo viên nói rằng: Điều quan trọng không phải là bạn biết thật nhiều về bánh mì hay làm ra chiếc bánh ngon nhất. Mục tiêu của tôi là sau khóa học, bạn đã có những trải nghiệm đẹp, tin vào khả của mình, và biết cách tự tạo nên những công thức bánh mì thú vị, phù hợp hơn cho cộng đồng của bạn.

Ba lớp học trên đây có thể được phân loại thành ba tiếp cận khác nhau trong việc thiết kế chương trình:

1. Lớp học thứ nhất chú trọng vào nội dung (𝐂𝐨𝐧𝐭𝐞𝐧𝐭).

2. Lớp học thứ hai chú trọng vào sản phẩm (𝐏𝐫𝐨𝐝𝐮𝐜𝐭).

3. Lớp học thứ ba chú trọng vào quá trình (𝐏𝐫𝐨𝐜𝐞𝐬𝐬).

❓ Sự khác biệt của ba cách tiếp cận này là gì? Bạn sẽ thích cách học nào nhất? Hoặc nếu là một hiệu trưởng, một giáo viên của một ngôi trường, bạn sẽ muốn giáo dục học sinh theo cách nào?

Trong ảnh bên dưới là một số CÂU HỎI để mọi người so sánh và chiêm nghiệm thêm. Những câu hỏi này không chỉ có giá trị cho bậc học mầm non mà còn cho tất cả các bậc học cao hơn.

Dù những câu hỏi có vẻ đơn giản, nhưng đằng sau mỗi câu trả lời sẽ là những niềm tin rất khác nhau và dẫn đến những thực hành khác nhau. Kể cả thứ tự của việc trả lời câu hỏi cũng tạo ra sự khác biệt.

Đây là những câu hỏi mà bất kì người làm giáo dục nào cũng nên tự hỏi chính mình để biết rằng mình đang theo đuổi một lý tưởng giáo dục như thế nào.

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

Những năm đầu tiên của một con người thật sự là những năm rất bận rộn, không phải để làm những công việc mang lại giá trị theo cách hiểu thông thường của xã hội người trưởng thành, mà bận rộn để xây dựng, kiến tạo nên chính bản thân mình.

Đây là một loại công việc hết sức đặc biệt.

Đứa trẻ có thể chơi với những khối gỗ hàng giờ, xây lên, dỡ bỏ, rồi lại xây lên, rồi lại dỡ bỏ hàng chục lần với một niềm vui thích đáng ngạc nhiên.

Đứa trẻ có thể ngắm nghía những giọt sương nhỏ xíu, hình dung giọt sương như những viên ngọc và gọi tên mỗi sắc độ màu của giọt sương bằng một cái tên riêng.

Những gì đứa trẻ làm có vẻ như vô nghĩa và buồn cười, nhưng lại đặt nền móng để một ngày nào đó một người lớn trưởng thành có thể được sinh ra từ chính đứa trẻ, với năng lực và sự tự tin có thể làm nên những điều kỳ diệu mà không một sinh vật nào trên trái đất này có thể làm được.

Vậy thì đứa trẻ cần gì để hoàn thành công việc rất quan trọng này của mình?

Khi một em bé được sinh ra đời, mặc dù không còn sự tồn tại của một lớp bảo vệ hữu hình như khi còn trong bụng mẹ, em vẫn cần một lớp bảo vệ vô hình để che chở cho sự phát triển trong giai đoạn tiếp theo.

Nếu bà Montessori gọi lớp bảo vệ này là “phôi thai tinh thần” thì nhà triết học, nhà giáo dục Rudolf Steiner gọi đó là một lớp “áo choàng” để che chở cho tuổi thơ.

Với Steiner, 7 năm đầu tiên của một đứa trẻ cần được nuôi dưỡng trong một môi trường với sự dịu dàng, bằng nhịp điệu và bằng sự hòa hợp tự nhiên giữa em bé và môi trường xung quanh. Các lớp học Steiner có những thực hành rất đặc biệt, rất đáng suy ngẫm để thể hiện quan điểm này của ông.

----

Tập 5 của Podcast Chuyện Giáo dục sẽ giới thiệu đến mọi người Tiếp cận Giáo dục Steiner/Waldorf thông qua quyển sách “Làm việc và chơi ở tuổi mầm non” của tác giả Freya Jaffke.

Podcast sẽ giúp chúng ta hiểu thêm: TS Rudolf Steiner là ai? Giáo dục Steiner/Waldorf hình thành như thế nào? Chúng ta có thể học được gì từ những lớp học Steiner? Vì sao các lớp học Steiner thường màu hồng? Vì sao những con búp bê trong lớp lại không có gương mặt? Tiệc sinh nhật trong lớp học Steiner sẽ tổ chức ra sao?

Mời mọi người cùng ghé thăm các lớp học rất đặc biệt này cùng với Chuyện Giáo Dục nhé.

Bật mí là trong tập này cô Linh cũng sẽ có một bài hát dành tặng cho các khán giả nhí của Podcast nữa nè. Đây hứa hẹn sẽ làm một tập Podcast với nhịp độ rất chậm rãi, rất thư giãn cho cả nhà cùng nghe trước khi đi ngủ nha.

- Linh Hồ - The Marveller

Tiến sĩ Giáo dục học

Hệ sinh thái “nhà kính” của mình với những điều kiện ổn định, an toàn, được kiểm soát chặt chẽ, trái ngược với những câu chuyện kể của ba mẹ mình về những mùa hè bơi sông, tắm suối, leo cây, hái trái với rất nhiều những biến cố bất ngờ xảy đến. Mình chưa bao giờ nghĩ kĩ về tác động của việc này cho đến khi lớn lên và xung quanh mình mọi người bắt đầu nói nhiều hơn về việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Về mặt lý trí, mình luôn hiểu đây là những điều cần thiết và cần phải làm. Tuy nhiên sâu thẳm bên trong, mình cảm thấy dường như mình không thể xây đắp được một cảm giác gắn kết với thế giới tự nhiên, đặc biệt là thực vật, cây cối như cái cách mà các thế hệ đi trước có được. Giống như một sự đứt gãy về mặt tình cảm, không thể yêu thương được điều đáng lý ra mình cần phải yêu.

Chỉ mới gần đây thôi thì cảm giác này mới có sự thay đổi đáng kể. Trong một chuyến đi gần 3 tuần đi qua một số nước Châu Âu, khi di chuyển liên tục từ những nơi có thật nhiều mảng xanh trong thành phố cho đến những nơi đã bị bê tông hóa gần như hoàn toàn thì lần đầu tiên mình mới thật sự thấm thía giá trị của tự nhiên.

Thật sự là giống như câu hát của Đen Vâu, ở những thành phố ít cây cối, việc “thở cũng làm ta lao lực”. Khi không có cây xanh, không khí đặc quánh lại, nặng nề, lẫn với mùa xăng xe, bụi đường, thuốc lá. Đó là một sự đối lập hoàn toàn với không khí dịu mát lẫn với mùi của lá cây, hoa cỏ, loãng hơn, nhẹ hơn, ở những thành phố có nhiều cây xanh.

Sự đối lập này quá rõ ràng, không thể không để tâm vì khi ngay hôm trước mình vừa thấy “dễ thở” thì hôm sau lại thấy “khó thở” và ngược lại. Trải nghiệm này làm cho mình chợt thấy quý, thấy cần không gian xanh hơn rất nhiều so với trước đây.

Và mình bắt đầu để ý hơn khi ở trong khu nhà mình đang sống, khu vực có nhiều cây xanh dường như tạo ra một kiểu “tiểu khí hậu” hoàn toàn khác biệt. Mình dần chậm lại để trân trọng vẻ đẹp và sự tồn tại của một bông hoa, của một tiếng chim hót hay một chiếc lá rụng. Dù hơi muộn màng, nhưng ít nhất giờ đây trong lòng mình đã có một tình cảm chân thật hơn rất nhiều với tự nhiên.

-----

Khi tìm hiểu kỹ hơn về trạng thái ĐỨT GÃY KẾT NỐI VỚI TỰ NHIÊN này, đặc biệt giữa trẻ em và thiên nhiên, mình thấy có một số nguyên nhân như sau:

1.Loài người chúng ta cảm thấy có một khoảng cách nhất định với các loài sinh vật khác, đặc biệt với cây cối, vì chúng rất khác biệt so với chúng ta, về đặc điểm và lối sống.

Chúng ta dễ cảm thông và yêu thương một con người hơn là một con vật, và dễ yêu thương một chú chú chó hay mèo hơn là một cái cây. Một mối quan hệ thường được xây dựng dựa trên những điểm tương đồng và sự tương tác. Thật không dễ để nhận ra rằng một cái cây tương đồng với ta ra sao và ta phải giao tiếp, tương tác qua lại với nó thế nào.

2.Cảm giác “ghê sợ” (disgust) theo tâm lý học tiến hóa là một cảm giác hữu ích mà loài người được di truyền qua nhiều thế hệ để bảo vệ chúng ta khỏi những nguy cơ tiềm ẩn trong thế giới tự nhiên. Khi nhìn thấy sâu bọ, rắn hay những thứ ẩm ướt và dơ bẩn, phản ứng đầu tiên của chúng ta thường là rụt lại, tránh xa.

Những hậu quả nghiêm trọng liên quan đến tính mạng từ những cơn đại dịch có nguồn gốc từ động vật, vi sinh vật như COVID-19 cũng làm chúng ta e sợ hơn với thế giới tự nhiên. Chúng ta đã quen với khái niệm “vô trùng”, “khử khuẩn” và sự sạch sẽ trong mọi thứ xung quanh. Thiên nhiên nói chung có vẻ là một thứ gì đó thú vị khi đọc qua trang sách, xem TV hay đứng từ xa quan sát, nhưng việc lại gần và chung sống thì trở thành điều gì đó xa lạ và nguy hiểm.

3.Thế giới hiện đại với những tiện nghi và sự cuốn hút của lối sống và các hoạt động giải trí nhân tạo cũng như áp lực từ cuộc sống làm cho thời gian tiếp xúc với thiên nhiên ngày càng thu hẹp dần đi, sự hiểu biết, mối gắn kết với thiên nhiên ngày càng trở nên mờ nhạt.

4.Cảm giác bé nhỏ của mỗi cá nhân khi đứng trước những vấn về môi trường quá lớn lao làm chúng ta hoài nghi về khả năng tạo ra sức ảnh hưởng và đóng góp của mình để xoay chuyển tình thế.

Đặc biệt với trẻ em, làm thế nào để giải thích cho các em về những vấn đề vĩ mô như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, sự tuyệt chủng của các loài động vật để trẻ không cảm thấy mọi thứ quá đáng sợ? Làm thế nào để liên kết ý nghĩa của mỗi hành động nhỏ hằng ngày với một bức tranh lớn hơn trong tâm trí của các em?

Với những nguyên nhân như trên thì có thể thấy rằng:

Chúng ta không thể mặc định rằng trẻ em lớn lên sẽ biết yêu lấy môi trường xung quanh và chỉ cần chúng ta kêu gọi rằng “Hãy bảo vệ môi trường” là các em sẽ thấy đồng cảm và biết mình cần phải làm gì. Mối quan hệ với thiên nhiên là một mối quan hệ cần phải vun đắp theo thời gian một cách tỉ mỉ và cận trọng.

-----

Trong buổi webinar vừa rồi, cô Anneleen đã chia sẻ một mô hình rất hữu ích. Đó là Mô hình Cây (Tree Model) của tác giả Palmer về ba thành tố của Giáo dục môi trường:

- Giáo dục TRONG môi trường (𝐄𝐝𝐮𝐜𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐢𝐧 𝐭𝐡𝐞 𝐞𝐧𝐯𝐢𝐫𝐨𝐧𝐦𝐞𝐧𝐭): trẻ em vui chơi, học tập, sinh hoạt trong môi trường tự nhiên thường xuyên để hình thành những trải nghiệm tích cực, những kết nối cá nhân với thế giới tự nhiên.

- Giáo dục VỀ môi trường (𝐄𝐝𝐮𝐜𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐚𝐛𝐨𝐮𝐭 𝐭𝐡𝐞 𝐞𝐧𝐯𝐢𝐫𝐨𝐧𝐦𝐞𝐧𝐭): trẻ em xây đắp sự hiểu biết về thế giới tự nhiên, hiểu về mối quan hệ giữa các thành tố trong tự nhiên với nhau và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.

- Giáo dục VÌ môi trường (𝐄𝐝𝐮𝐜𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐟𝐨𝐫 𝐭𝐡𝐞 𝐞𝐧𝐯𝐢𝐫𝐨𝐧𝐦𝐞𝐧𝐭): trẻ em tham gia tích cực, chủ động và sáng tạo vào các hành động thực tiễn để có thể bảo vệ và cải thiện môi trường xung quanh.

Cả ba thành tố này đều cần thiết nhưng mình cảm thấy chúng ta có thể có xu hướng tập trung quá nhiều vào yếu tố thứ 3 dưới hình thức nhưng lời kêu gọi và phong trào “sớm nở tối tàn” thay vì thật sự chăm chút cho 2 thành tố còn lại.

Tác giả David Sobel trong quyển sách Trẻ em và Tự nhiên có một đoạn viết mình thấy rất ấn tượng. Ông phản biện cách tiếp cận truyền thống mà người lớn hay sử dụng khi dạy về các vấn đề môi trường cho trẻ em, ví dụ như:

[Các khu rừng mưa đang dần biến mất; vậy thì hãy dạy cho trẻ em về những điều kinh khủng sẽ xảy ra khi rừng mưa biến mất để các em sẽ hành động để cứu lấy chúng!

Thay vì vậy, tôi quan tâm hơn đến việc nuôi dưỡng mối quan hệ giữa trẻ em và những cái cây trong chính sân nhà của chúng, như một bước đệm để các em có thể góp sức bảo vệ rừng mưa nhiệt đới khi lớn lên, khi các em có thể thực sự làm được điều gì đó. Việc trò chuyện với cây và trốn sau những cái cây cần đến trước việc cứu lấy những cánh rừng.]

-----

Tuổi thơ là một giai đoạn rất kì diệu khi mà trẻ em thường cảm thấy ngạc nhiên, tò mò, hứng thú với rất nhiều điều. Đó là một giai đoạn nhạy cảm và quan trọng để xây dựng rất nhiều những nền tảng kiến thức và cả những mối quan hệ có thể theo các em đến suốt cuộc đời.

Thật là bận rộn làm sao, nhưng quả thật là trong những mối quan hệ cần vun đắp ấy còn có cả mối quan hệ với tự nhiên. Chỉ khi những mối quan hệ lành mạnh và thân thuộc này giữa trẻ em và thiên nhiên tồn tại thì có lẽ chúng ta mới có thể đòi hỏi và tin tưởng vào một thế hệ có trách nhiệm với môi trường xung quanh hơn: biết phát triển để đáp ứng những nhu cầu của mình nhưng không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của những thế hệ tương lai khác.

----

Chủ đề về giáo dục môi trường và phát triển bền vững là một chủ đề thật sự rất lớn, có rất nhiều điều có thể bàn luận. Trong phạm vi bài viết này mình chỉ xin nói đến một khía cạnh nhỏ và gợi ý một số giải pháp cụ thể hơn trong phần hình ảnh kèm theo cũng như các thông tin trong phần bình luận.

Mình cũng vẫn đang trong hành trình xây đắp lại mối quan hệ của mình với thiên nhiên nên mình không phải là một chuyên gia hay một hình mẫu lý tưởng nào cả, mọi người cứ đóng góp và chia sẻ thêm thông tin, suy nghĩ nhé.

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

Chúng ta vẫn thường nghe rằng: “Hãy theo đuổi đam mê!”. Nhưng điều này thật ra không dễ dàng.

Cái khó nằm ở chỗ đôi khi niềm đam mê thường không giống như một tiếng hét to bên tai rằng: “Tôi là đam mê của bạn đây! Hãy theo đuổi tôi đi”.

Niềm đam mê có thể chỉ giống như một tiếng thì thầm rất khẽ mà nếu chúng ta không chú tâm lắng nghe, hoặc bị quá nhiều những tiếng ồn ào xung quanh tác động thì có thể sẽ không nhận ra được tiếng nói nhỏ xíu ấy, không dám tin vào tiếng nói nhỏ xíu ấy để mà theo đuổi.

Với mình, hành trình tìm kiếm, lắng nghe và theo đuổi tiếng thì thầm của đam mê chưa bao giờ là một con đường thẳng tắp. Khi còn bé hay trong độ tuổi thiếu niên, mình đã mơ ước làm rất nhiều nghề: làm giáo viên, làm nhà vật lý học, làm PR, HR hay nhà kinh tế học.

Đến cuối cùng thì mình chọn dừng chân với lĩnh vực Giáo dục và mình chưa bao giờ hối hận về điều này. Việc hoàn thành chương trình học Tiến sĩ về Giáo dục vào tháng 4 vừa rồi là một cột mốc thật sự quan trọng với mình. Mình đã nghĩ rằng mình có thể ngừng việc theo đuổi những chương trình học chính thức dài hạn để tập trung vào việc tự học, vào các dự án nghiên cứu và thực hành với nhiều sự tự do hơn.

Thế nhưng, dường như có một giọng nói nhỏ vẫn thì thầm với mình, bền bỉ và kiên trì trong suốt nhiều năm. Giọng nói ấy vẫn len lỏi và tác động đến mình trong rất nhiều những quyết định học gì, làm gì, nghiên cứu gì. Chỉ là mình chưa thật sự lần nào có đủ dũng cảm và điều kiện để nhận diện và theo đuổi một cách rõ ràng.

Ngẫm lại, mình vẫn luôn say mê và bị thu hút với việc hiểu về con người, về cách mà bộ não - một khối vật chất chỉ hơn 1kg lại có thể tạo ra những điều phi thường. Con người tư duy, cảm nhận, học tập, hành xử và kết nối với nhau như thế nào? Và khi hiểu được những điều này thì chúng ta có thể làm gì để mỗi người có thể có một cuộc sống tốt đẹp hơn?

Trong suốt quá trình học về giáo dục của mình, tâm lý học chưa bao giờ là một phần tách rời. Những lý thuyết về tâm lý học luôn là những nền tảng quan trọng cho các tư tưởng, thực hành giáo dục. Ngay cả trong luận án của mình về việc triển khai đổi mới trong giáo dục, việc hiểu về cách mà giáo viên phản ứng với những thay đổi ở khía cạnh tâm lý cũng đóng một vai trò quyết định cho kết luận của nghiên cứu. Và thời gian qua, việc thực hành và lan tỏa về NVC (Giao tiếp Phi Bạo Lực) cũng đòi hỏi mình kết nối với những nền tảng tri thức về tâm lý học.

Mình vẫn luôn học và quan tâm về tâm lý học đó thôi. Nhưng khoảng thời gian trở lại đây mình nhận ra rằng nhu cầu học tập sâu về lĩnh vực này của mình đã trở nên quá lớn, đủ để mình cảm thấy cần phải lắng nghe niềm đam mê này một cách sâu sắc và nghiêm túc hơn. Đây cũng lại là một lĩnh vực khó, cần được đào tạo bài bản và có sự đầu tư về thời gian, tâm sức. Do vậy, mình đã quyết định là sẽ học thêm một chương trình Thạc sĩ nữa về Tâm lý học nữa.

Quyết định này không phải là điều dễ dàng. Mình đã suy nghĩ rất nhiều, cân nhắc xem liệu mình có thể cân bằng giữa cuộc sống cá nhân, công việc và những yêu cầu của chương trình học sẽ kéo dài ít nhất 2 năm rưỡi không? Mình sẽ được gì và mất gì? Mình có thể đi xa được đến đâu?

Cuối cùng thì mình cũng đã chọn dấn bước tiếp tục với việc học.

Thế là mình sẽ lại là một sinh viên Thạc sĩ lần nữa! Hành trình này hứa hẹn cũng sẽ không dễ dàng, nhưng sẽ là một hành trình với một tâm thế rất khác: Một hành trình xuất phát từ niềm vui đơn thuần trong việc học tập và hiểu biết thêm về con người và thế giới này.

Có lẽ, cảm giác xúc động và đáng nhớ nhất không nằm ở đích đến, mà chính là ở những bước chân vừa rụt rè, vừa mạnh dạn đầu tiên trên con đường mình tin là phù hợp với mình.

Cám ơn mọi người đã đọc bài viết này và hy vọng hành trình mới này sẽ giúp mình có thêm nhiều kiến thức và trải nghiệm để chia sẻ cùng mọi người trong thời gian sắp tới!

𝑳𝒊𝒏𝒉 𝑯𝒐̂̀ - 𝑻𝒉𝒆 𝑴𝒂𝒓𝒗𝒆𝒍𝒍𝒆𝒓

(Bài viết có những yếu tố có thể tạo cảm xúc mạnh)

Trong bộ phim tài liệu nổi tiếng của HBO vào năm 1990 mang tên Đứa Trẻ của Sự Giận Dữ (Child of Rage), Beth Thomas – cô bé 6 tuổi rưỡi với ánh nhìn lạnh lẽo, thản nhiên nói về việc em đã cố gắng dùng con dao lấy đi từ nhà bếp để giết em trai của mình.

Đây không phải lần đầu tiên em có ý định này. Và cũng không chỉ với em trai, em cũng nói một cách hết sức bình thản trước ống kính rằng em muốn làm hại cả ba và mẹ nuôi của mình.

Beth và em trai đã được một cặp vợ chồng nhận nuôi từ khi em 19 tháng tuổi. Ba mẹ nuôi của hai đứa trẻ không hề biết điều gì đã xảy ra với các em khi đó. Nhưng dần dần, khi Beth có những biểu hiện ngày càng hung hăng và bạo lực, họ mới tìm hiểu kỹ càng và nhận ra rằng Beth đã trải qua những năm tháng đầu đời bị lạm dụng và bạo hành nghiêm trọng bởi chính người cha ruột của mình.

Trong những cơn mơ, em gào thét về những khoảnh khắc trong quá khứ, cho dù khi ấy em còn rất nhỏ - ở độ tuổi mà người ta vẫn thường nghĩ rằng trẻ em sẽ không ghi nhớ được điều gì.

Beth được một số nhà trị liệu chẩn đoán mắc phải Rối loạn Gắn bó Phản ứng (𝐑𝐞𝐚𝐜𝐭𝐢𝐯𝐞 𝐀𝐭𝐭𝐚𝐜𝐡𝐦𝐞𝐧𝐭 𝐃𝐢𝐬𝐨𝐫𝐝𝐞𝐫 – 𝐑𝐀𝐃) – trạng thái mà các em nhỏ sau khi trải qua việc bị bỏ rơi, lạm dụng, bạo hành trong những ngày tháng đầu đời đã không thể hình thành được kết nối và sự gắn bó với những người chăm sóc mình nữa.

Trong trường hợp của Beth, ngay cả khi ba mẹ nuôi rất quan tâm và cố gắng yêu thương em, em cũng không cảm nhận và hồi đáp được tình yêu thương này, mà chỉ còn lại sự vô cảm, tức giận đến nỗi muốn làm tổn thương họ và cả những người xung quanh khác.

Nhưng tại sao những trải nghiệm đau thương này lại ám ảnh những đứa trẻ như Beth nhiều như vậy?

Những vết thương vô hình từ những mối quan hệ bị đứt gãy trong quá khứ rất có thể sẽ theo các em đến suốt cuộc đời.

Ở cuối bộ phim tài liệu, sau khi trải qua một khoảng thời gian trị liệu, Beth đã dần hình thành được ý niệm về đạo đức, dần cảm nhận và hiểu được thế nào là tình yêu thương.

Khi nói về những gì đã xảy ra, sự vô hồn và lạnh lẽo không còn nữa mà em đã nói với ánh mắt áy náy, buồn bã rằng: “Khi con làm tổn thương người khác, con cũng đang làm tổn thương chính phần tốt đẹp trong con...” và bật khóc.

-----

Tuy nhiên, việc hỗ trợ cho những trẻ em với những tổn thương sâu sắc như vậy là không hề dễ dàng. Sau khi bộ phim tài liệu về Beth được công bố, rất nhiều những tranh luận đã diễn ra về cách mà Beth được điều trị và cách mà những đoạn phỏng vấn với em được thực hiện.

Câu chuyện trở nên phức tạp hơn khi một trong những người chịu trách nhiệm điều trị chính cho Beth là Connell Watkins đã bị buộc tội ngộ sát một bé gái 10 tuổi (cũng được chẩn đoán mắc RAD). Trong một phiên trị liệu, Watkins sử dụng một liệu pháp mang tên 𝐑𝐞𝐛𝐢𝐫𝐭𝐡𝐢𝐧𝐠 𝐓𝐡𝐞𝐫𝐚𝐩𝐲 (Liệu pháp tái sinh).

Watkins và các trợ lý của mình đã bọc cô bé trong những tấm chăn dày để mô phỏng lại quá trình sinh nở và yêu cầu cô bé cố gắng thoát ra như cách em đã từng được sinh ra. Liệu pháp được thực hiện với ý nghĩa để em “tái sinh” và hình thành lại cảm giác gắn bó với những người chăm sóc mới của em. Nhưng thực tế là cô bé đã ngạt thở và qua đời khi bị đè lên người một khối lượng ước tính có thể lên đến hàng trăm kg.

Một liệu pháp khác cũng tạo nên sự phản đối gay gắt và rất có thể đã được sử dụng với Beth là liệu pháp 𝐇𝐨𝐥𝐝𝐢𝐧𝐠 𝐓𝐡𝐞𝐫𝐚𝐩𝐲 (Liệu pháp ôm chặt). Trong liệu pháp này, trẻ sẽ bị giữ rất chặt bởi cha mẹ hoặc người trị liệu trong một thời gian dài. Khi đó, trẻ sẽ có thể phản kháng rất mạnh mẽ và bộc lộ những cảm xúc giận dữ, đau khổ. Người trị liệu hoặc cha mẹ tiếp tục ôm chặt trẻ cho đến khi trẻ chấp nhận sự ôm ấp đó và đạt được trạng thái bình tĩnh, tái kết nối với cảm giác an toàn và yêu thương.

Tuy nhiên, người đã tạo nên liệu pháp này là Neil Feinberg đã nhận những phản đối mạnh mẽ từ giới chuyên môn vì sự bạo lực của quá trình trị liệu này. Tổ chức ACT chuyên cảnh báo về những phương pháp trị liệu tương tự thông tin rằng cuối cùng Neil Feinberg đã bị rút giấy phép hành nghề vĩnh viễn.

Thật đau lòng khi nghĩ về những đứa trẻ đã trải qua những bất hạnh lại tiếp tục có những trải nghiệm “chữa lành” nhưng thực sự lại là một hình thức bạo lực khác!

-----

Sự gắn bó (𝐀𝐭𝐭𝐚𝐜𝐡𝐦𝐞𝐧𝐭) giữa trẻ em và người chăm sóc ngay từ khi vừa mới sinh ra là một yếu tố cốt lõi trong quá trình phát triển của mỗi đứa trẻ. Các em rất cần sự quan tâm, phản hồi, và cảm giác được yêu thương để hình thành nền tảng lành mạnh cho cách các em ứng xử với chính mình và thế giới xung quanh.

Không phải vì các em còn nhỏ mà các em sẽ không nhớ gì hay những vết thương vật lý rồi cũng sẽ phai mờ nên không sao cả. Chính những vết thương không nhìn thấy được, cũng không nhớ được, có thể để lại những dấu ấn sâu đậm nhất.

-----

- Việc chẩn đoán cho trẻ em sau khi gặp phải những tổn thương tâm lý, đặc biệt chẩn đoán về Rối loạn Gắn bó Phản Ứng (RAD) theo mình là cần phải được đưa ra một cách rất THẬN TRỌNG. Không phải trẻ em nào đi qua những trải nghiệm tổn thương trong quá khứ cũng sẽ gặp phải những vấn đề nghiêm trọng và theo những cách giống nhau.

- Các liệu pháp sử dụng để hỗ trợ cho các em cũng cần phải được cân nhắc thực hiện hết sức thận trọng.

- Với sự hỗ trợ, đồng hành hợp lý của người chăm sóc và các chuyên gia tâm lý, nhiều trường hợp trẻ em cũng có thể phục hồi và có một cuộc sống bình thường.

Một số tài liệu tham khảo cho bài viết này mọi người xem thêm ở phần bình luận nhé.

--------

𝑳𝒊𝒏𝒉 𝑯𝒐̂̀ - 𝑻𝒉𝒆 𝑴𝒂𝒓𝒗𝒆𝒍𝒍𝒆𝒓

Tiến sĩ Giáo dục học

Tư duy độc lập là khả năng suy nghĩ, phân tích và ra quyết định một cách tự chủ, có thể tham khảo nhưng không phụ thuộc vào ý kiến của người khác. Người có tư duy độc lập có thể đặt ra câu hỏi, tìm kiếm, phân tích, tổng hợp thông tin và có thể tự tin bộc lộ, bảo vệ quan điểm của mình.

Tư duy sâu sắc là khả năng nhìn nhận một vấn đề không chỉ trên bề mặt hay đơn lẻ mà đi vào các tầng lớp sâu hơn, trừu tượng hơn, phức tạp hơn. Người có tư duy sâu sắc có thể xem xét nhiều khía cạnh của một vấn đề, suy ngẫm về các mối liên hệ, về các giả định tiềm ẩn để đưa ra những kết luận có cơ sở vững chắc hơn.

Tư duy sáng tạo là khả năng kết hợp những ý tưởng, thông tin đã có theo những cách thức mới mẻ, độc đáo. Người có tư duy sáng tạo không bị bó buộc trong những mô thức cũ mà cởi mở với những cách tiếp cận mới, mở ra những khả năng chưa từng được khám phá.

Vậy chúng ta có thể rèn luyện những phẩm chất tư duy bậc cao này cho một người từ khi nào?

Câu trả lời có thể bắt đầu ngay từ khi trẻ còn rất nhỏ, khi các em đang trong giai đoạn mầm non. Nghiên cứu về khoa học nhận thức và tâm lý học trẻ em đã cho thấy rằng tiềm năng tư duy của trẻ em đã có sẵn—như một món quà tự nhiên từ quá trình tiến hóa. Trẻ em không phải là tờ giấy trắng mà các em mang trong mình những hạt giống của tư duy bậc cao. Việc của chúng ta là nhận ra, nuôi dưỡng, và giúp những tiềm năng này phát triển.

Tiếp cận Reggio Emilia – được xây dựng dựa trên các trường phái tâm lý học và giáo dục tiến bộ, là một câu trả lời rất đáng để cân nhắc cho những ai mong muốn tạo nên môi môi trường giáo dục thúc đẩy tư duy độc lập, sâu sắc, sáng tạo cho trẻ em. Lời giải đến từ việc: Giáo dục bằng cách lắng nghe (Pedagogy of Listening).

----

Tập 4 của Podcast Chuyện Giáo dục sẽ giới thiệu đến mọi người một vài nét cơ bản về Tiếp cận Giáo dục Reggio Emilia thông qua quyển sách “Mang Reggio Emilia về nhà” (Bản dịch Tiếng Việt có tên Phương Pháp Giáo dục Reggio Emilia) của tác giả Louise Boyd Cadwell.

Cô Louise là một giáo viên người Mỹ đã mang cả gia đình đến thành phố Reggio Emilia xa xôi tại Ý để thực tập, tìm hiểu về ngôi trường Diana – ngôi trường mẫu giáo được đánh giá là tốt nhất thế giới. Sau một thời gian thực tập tại đây, cô quay về Mỹ, mang theo những gì cô đã học tập được và hiện thực hóa tại đất nước của mình.

Podcast sẽ giúp chúng ta hiểu xem: Tiếp cận Reggio Emilia ra đời như thế nào? Trường Diana được thiết kế ra sao? Những giờ học của các em bé ở Reggio Emilia sẽ diễn ra thế nào? Và cốt lõi của tiếp cận Reggio Emilia là gì?

Đây là một tiếp cận chỉ mới hiện diện và bắt đầu lan tỏa ở Việt Nam trong thời gian gần đây. Điều khó khăn là các nguồn thông tin, những khóa đào tạo về Reggio Emilia còn rất nhiều hạn chế cho cả giáo viên và phụ huynh. Do đó, rất mong mọi người sẽ tìm thấy những thông tin hữu ích trong tập Podcast này và có một cái nhìn rõ hơn về một tiếp cận rất hay, rất quan trọng trong lĩnh vực giáo dục.

- Linh Hồ - The Marveller

Tiến sĩ Giáo dục học

Đáng tiếc là sau câu nói này thì Kỳ Duyên đã không làm rõ thêm được quan điểm đã nêu ra. Nhưng mình đoán rằng có lẽ đâu đó Kỳ Duyên đã nghe được ý tưởng rằng mỗi người có một cách thức học tập, tiếp thu kiến thức khác nhau.

Quan điểm này xuất phát từ mô hình được đề xuất bởi một số học giả và được phát triển hoàn chỉnh hơn bởi Neil Fleming. Mô hình tên là VARK, phân loại 4 loại PHONG CÁCH HỌC TẬP chính (Learning styles):

V (Visual) – Hình ảnh

A (Auditory) – Âm thanh

R (Read/Write) – Đọc/viết

K (Kinesthetic) – Vận động/ Xúc giác

Quan điểm cơ bản của mô hình này là mỗi cá nhân có một phong cách học tập hay cách thức tiếp thu thông tin hiệu quả nhất. Việc giảng dạy/ học tập phù hợp với phong cách đó sẽ giúp cải thiện kết quả học tập. Nhiều người ủng hộ quan điểm này tin rằng phong cách học tập là bẩm sinh, không thay đổi theo thời gian và bối cảnh.

Ví dụ, nếu một người học thiên về hình ảnh, họ sẽ luôn tiếp thu kiến thức tốt hơn khi được truyền đạt qua biểu đồ, tranh ảnh hoặc video. Nếu một người thiên về học qua âm thanh, việc thảo luận hay nghe bài giảng sẽ hiệu quả hơn đối với họ.

Những người thiên về đọc/viết học hiệu quả hơn khi đọc tài liệu, viết ghi chú. Còn những người thiên về vận động thì nên học thông qua thực hành.

Trên bề mặt, ý tưởng này có vẻ rất hợp lý và nhân văn: mỗi người đều khác biệt và có cách tiếp thu kiến thức riêng. Nếu có thể xác định được phong cách học tập của từng cá nhân, chúng ta có thể cá nhân hóa quá trình giảng dạy, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

Đây cũng là một ý tưởng đơn giản, dễ tiếp cận nên đã được lan truyền rộng rãi trên toàn thế giới.

Mặc dù có vẻ hấp dẫn, liệu mô hình nó có thực sự đúng và hữu ích?

1) THIẾU CƠ SỞ BẰNG CHỨNG KHOA HỌC

VARK hoặc phiên bản trước đó là VAK một trong những mô hình lý thuyết bị chỉ trích nhiều nhất vì thiếu bằng chứng thuyết phục.

Các nghiên cứu ban đầu về VARK thường dựa trên các kết quả tự đánh giá của người học, nhưng những kết quả này không đáng tin cậy để rút ra kết luận về hiệu quả của việc học theo phong cách cá nhân.

Các thí nghiệm khoa học nghiêm ngặt hơn cho thấy rằng việc dạy và học theo phong cách học tập của người học không mang lại cải thiện đáng kể về kết quả học tập. Một người có thể học tốt bằng phong cách này với nội dung học này nhưng với nội dung học khác thì trở nên không hiệu quả. Có bằng chứng cho thấy người học có lúc còn có thể tiếp thu tốt hơn khi sử dụng phong cách khác với phong cách mà họ cho là phù hợp nhất.

Các nghiên cứu cho thấy có nhiều yếu tố khác quan trọng hơn ảnh hưởng đến hiệu quả học tập, chẳng hạn như động lực của người học, kiến thức nền tảng, và trạng thái cảm xúc khi học tập. Trong khi đó, cách thức truyền tải thông tin như trong mô hình VARK không có tác động đáng kể đến kết quả học tập.

Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu xem "phong cách học tập" theo mô hình VARK chỉ là một Huyền Thoại (Myth), không có cơ sở khoa học vững chắc.

2) NGUY CƠ BỊ ĐÓNG KHUNG BỞI "NHÃN DÁN PHONG CÁCH"

Các mô hình phân loại con người, dù là về tính cách hay cách thức học tập, đều có hai mặt. Một mặt, nó có thể giúp chúng ta tôn trọng sự khác biệt và tính cá nhân. Do đó việc phân loại có thể rất hữu ích. Tuy nhiên, mặt khác, một mô hình quá đơn giản và không đủ sức mạnh giải thích có thể tạo ra những khuôn mẫu cứng nhắc.

Chẳng hạn, khi một người tự nhận mình thuộc phong cách học tập hình ảnh hoặc âm thanh, họ có thể từ chối việc đọc vì nghĩ rằng việc này không phù hợp với họ. Điều này có thể khiến họ bỏ lỡ những cơ hội học tập quan trọng thông qua đọc, vốn là một kỹ năng cần thiết trong nhiều lĩnh vực học tập và công việc.

Từ góc độ giáo viên, việc chỉ dạy theo phong cách học tập của học sinh là một thực hành đáng lo ngại. Hạn chế phương pháp truyền tải thông tin, chẳng hạn như chỉ sử dụng video cho học sinh thiên về hình ảnh, chỉ cung cấp tài liệu đọc cho học sinh thiên về đọc/viết hoặc chỉ cung cấp bài giảng âm thanh cho học sinh thiên về âm thanh, có thể dẫn đến việc người học bỏ lỡ cơ hội tiếp cận kiến thức theo nhiều cách khác nhau.

Nhiều phụ huynh cũng có thể đang chi tiền cho những dịch vụ và chương trình để tìm ra phong cách học tập cho con và theo đuổi nó nhưng không thật sự hiểu rõ về tác động của quan điểm này.

➡️ Thay vì dán nhãn cho bản thân mình hay cho người khác với một phong cách cố định, các nhà nghiên cứu về vấn đề này khuyên rằng chúng ta nên đa dạng hóa cách tiếp cận và truyền tải thông tin.

Mỗi phương thức tiếp nhận thông tin đều có ưu và nhược điểm trong những bối cảnh khác nhau. Do đó, không nên thu hẹp lại mà hãy giúp người học mở rộng cách học tập, linh hoạt thử nghiệm để tìm ra cách học tốt nhất, hoặc kết hợp nhiều cách học khác nhau cho mỗi tình huống học tập.

➡️ Quay lại với câu trả lời của Kỳ Duyên. Mình rất ấn tượng với vẻ đẹp, sự nỗ lực của Duyên trong tập này. Nhưng việc Kỳ Duyên lý giải rằng bạn không thích đọc sách vì có những cách tiếp thu tri thức mà bạn ấy thấy thích hơn, và nhận định rằng đó là những cách học của một người “thực tế” thì thật sự là một lập luận cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng.

Xin chia sẻ một chút từ góc độ chuyên môn về câu chuyện đang được bàn luận rất sôi nổi này với mọi người. Các tài liệu tham khảo và một số quan điểm, ví dụ mở rộng khác, mời mọi người xem thêm ở phần bình luận.

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

Lần cuối cùng bạn chơi đùa với màu sắc, với những hình khối, chạm tay vào đất sét, giấy, bút sáp màu hay cọ vẽ là khi nào?

Đối với bạn nghệ thuật là gì và bạn có tự tin rằng mình là một người có tính nghệ thuật?

Trong tuổi thơ của bạn, bạn đã tiếp cận với nghệ thuật ra sao?

Có nhiều cách ĐỊNH NGHĨA về nghệ thuật và dạy cho trẻ em về nghệ thuật.

- Với nhiều người, nghệ thuật là những sản phẩm, là những bức tranh, những bức tượng điêu khắc, những bản nhạc, bài thơ và những vở kịch đã được hoàn thiện một cách đáng trầm trồ và ngưỡng mộ.

- Nghệ thuật cũng có thể là những hoạt động thủ công với những hướng dẫn từng bước đi kèm để rèn luyện những kỹ năng như cách cầm kéo, cách pha màu, cách tạo hình.

- Nghệ thuật cũng có thể là những trải nghiệm tự do, đầy ngẫu hứng để thử nghiệm những kết hợp đầy bất ngờ của màu sắc, chất liệu, âm thanh, ánh sáng. Sẽ không ai phán xét việc bạn tạo ra những gì vì tất cả các kết quả của quá trình này đều đẹp đẽ và đáng trân trọng theo cách riêng.

- Nghệ thuật cũng có thể là, như cô Vea Vecchi - người đã tạo nên những xưởng nghệ thuật (Atelier) đầu tiên tại các trường mầm non ở Reggio Emilia mô tả:

Có những cách định nghĩa về nghệ thuật làm cho nghệ thuật trở thành một điều gì đó quý giá và tinh tế chỉ dành cho một số ít người đủ tài năng và khổ luyện, chỉ diễn ra ở những không gian chuyên nghiệp. Với cách hiểu này, không phải ai cũng là một nghệ sĩ.

Nhưng cũng có những cách định nghĩa về nghệ thuật làm cho nghệ thuật trở nên gần gũi và có thể thực hành ở bất kì đâu, trong bất kì hoàn cảnh nào.

Làm nghệ thuật về bản chất là đặt ra những câu hỏi trong sự tò mò, ngạc nhiên, có những cảm nhận, suy nghĩ sâu, thử nghiệm những khả năng, và sử dụng những ngôn ngữ, chất liệu khác nhau để tìm kiếm và thể hiện những câu trả đã tìm được.

Bạn thích hướng định nghĩa nào hơn?

Mình thì chọn hướng thứ hai.

Với cách hiểu này, ai cũng có thể học và thực hành nghệ thuật. Cha mẹ hay các giáo viên không cần phải là những người nghệ sĩ chuyên nghiệp để đồng hành cùng các em bé trong hành trình sống một cách nghệ thuật. Các em cũng không cần phải gánh trên vai áp lực của việc tạo ra những sản phẩm đẹp đẽ để người khác khen ngợi.

Mình đã từng trò chuyện với một em bé quyết định ngừng vẽ chỉ vì em nhận ra rằng em không thể vẽ đẹp bằng cô giáo và các bạn.

Đúng là nghệ thuật có một số ngôn ngữ đặc trưng riêng như các loại màu vẽ, các loại đất nặn, các chất liệu, nhạc cụ, những động tác, những chuyển động. Và chúng ta cần phải học để sử dụng những loại ngôn ngữ này.

Tuy nhiên, việc chỉ học một loại ngôn ngữ duy nhất và xem việc sử dụng thuần thục ngôn ngữ này là đích đến có thể làm cho một người không bao giờ có thể hiểu được vai trò nghệ thuật và đánh mất đi “một cách sống” rất đẹp trong cuộc đời.

Khi việc học vẽ chỉ để giải trí, hoặc chỉ để trở thành những người biết vẽ rất đẹp, thì một đứa trẻ nhận ra mình không thể vẽ đẹp như mọi người, cũng không còn thấy vui vẻ nữa, đương nhiên sẽ muốn ngừng vẽ, và nghĩ rằng nghệ thuật không dành cho mình.

Nhưng nếu đứa trẻ hiểu rằng việc sử dụng màu nước, màu sáp, màu chì chính là công cụ để khám phá thế giới và biểu đạt những suy nghĩ, ý tưởng của mình, và mỗi người hoàn toàn có thể có cách khám phá và biểu đạt khác nhau, thì đứa trẻ sẽ sẵn sàng thử nghiệm nhiều hơn và biết sử dụng những công cụ này trong cuộc sống thực của mình.

Trong những trường học xem nghệ thuật là một thái độ sống, một lối sống:

1. Các em bé sẽ trải nghiệm những công cụ nghệ thuật khác nhau và học cách sử dụng chúng, cũng giống như việc học ngôn ngữ nói, là để các em có thêm lựa chọn trong việc tư duy và “cất lên TIẾNG NÓI của mình”.

2. Việc học cách sử dụng các công cụ/ngôn ngữ nghệ thuật không phải là để tạo ra những sản phẩm đẹp đẽ, thú vị mang về nhà cho ba mẹ, và cũng không chỉ là để rèn luyện các kĩ năng vận động tinh. Sẽ có những hoạt động, dự án khuyến khích các em sử dụng những ngôn ngữ nghệ thuật để khám phá, học hỏi và tương tác với thế giới.

Ví dụ, học sử dụng bút chì là để các em vẽ lại khu vườn nhà em với những loài cây, những loài hoa và giới thiệu cho cô giáo và các bạn trong quá trình tìm hiểu về thực vật. Hay để các em vẽ phác thảo ý tưởng về một ngôi nhà cho bạn gấu bông trước khi sử dụng những vật liệu để thực sự tạo nên ngôi nhà ấy.

3. Nghệ thuật được hiểu là một thái độ sống chú tâm, sâu sắc, và nhiệt tình với cuộc sống, Do đó các em không cần phải vội vã chạy theo hết hoạt động này đến hoạt động khác để tạo ra những sản phẩm không thực sự có nhiều ý nghĩa với cuộc sống của các em.

4. Việc biểu diễn nghệ thuật không phải là những tiết mục, những buổi triển lãm tách rời khỏi việc học tập, thậm chí là làm đứt gãy việc học và làm cho các giáo viên trở nên mệt mỏi, kiệt sức.

Biểu diễn nghệ thuật là cơ hội để các em GIAO TIẾP với cộng đồng thông qua ngôn ngữ của nghệ thuật. Các em có thể nói với mọi người rằng các đã học được gì và có những ý tưởng, ý kiến gì về thế giới xung quanh.

Hãy cùng chiêm nghiệm lại về cách chúng ta – những người lớn đang chăm sóc và làm việc với trẻ hiểu như thế nào về nghệ thuật. Sự thay đổi lớn lao về giáo dục thực tế bắt đầu từ việc đặt ra những câu hỏi hết sức cơ bản như thế này.

-----

Xin gửi tặng Ba Mẹ và các Thầy Cô 4 điểm lưu ý về xây dựng xưởng/studio nghệ thuật/atelier mình đã tổng hợp dựa trên ý tưởng và các nguyên lý của tác giả Ann Pelo lấy cảm hứng từ tiếp cận giáo dục Reggio Emilia.

Trong phạm vi bài viết, sẽ thật khó để có thể giải thích cụ thể từng yếu tố, nếu có những thắc mắc hoặc muốn thảo luận sâu hơn, mọi người cứ để lại bình luận hoặc liên hệ trực tiếp với mình nhé.

- Linh Hồ - The Marveller
Tiến sĩ Giáo dục học

Bà quyết định thử nghiệm mức độ tập trung của em bé bằng việc yêu cầu những em bé khác hát thật to xung quanh hay thử nhấc cả cái ghế em đang ngồi lên và đặt xuống một chỗ khác. Nhưng em bé 3 tuổi vẫn làm như thể đang không có gì xảy ra và chỉ tập trung vào một việc duy nhất là tiếp tục tháo lắp những khối trụ gỗ, và bà đã đếm, em lặp đi lặp lại hoạt động này tổng cộng là bốn mươi hai lần.

Sau đó thì khi không ai cố tình làm gì cả, thì cô bé đột nhiên ngừng lại như thể vừa ra khỏi một giấc mơ và mỉm cười hạnh phúc với đôi mắt lấp lánh.

Từ quan sát này, bà Montessori như bắt đầu hiểu được một sự thật về trẻ em đi ngược lại với niềm tin của rất nhiều người lúc bấy giờ. Dường như trẻ em không phải là bọn phá hoại và thiếu kiên nhẫn mà bản chất của các em là những người yêu lao động, yêu thích làm việc, có thể tập trung trong một khoảng thời gian rất dài.

Và động cơ để các em làm điều đó không đến từ những phần thưởng hay sự trừng phạt bên ngoài mà đến từ chính nội tâm bên trong của các em.

----

Tập 3 của Chuyện Giáo dục sẽ giới thiệu đến các bạn những điều cơ bản về Tiếp cận Giáo dục Montessori thông qua quyển sách Maria Montessori: Cuộc đời và sự nghiệp của tác giả Edwin Mortimer Standing – người bạn và người trợ lý thân cận của bà Montessori trong hơn 30 năm.

Podcast sẽ giúp chúng ta hiểu xem Bà Montessori là ai? Bà đã đến với con đường giáo dục ra sao? Bà đã khám phá ra những bí ẩn nào về trẻ thơ và những bí ẩn này có ý nghĩa thế nào cho cuộc sống của người lớn và trẻ em?

Rất mong mọi người sẽ tìm thấy những thông điệp hữu ích trong tập Podcast này.

--------

𝑳𝒊𝒏𝒉 𝑯𝒐̂̀ - 𝑻𝒉𝒆 𝑴𝒂𝒓𝒗𝒆𝒍𝒍𝒆𝒓

Tiến sĩ Giáo dục học

Vậy là Podcast Chuyện Giáo Dục đã đi qua 2 tập đầu tiên, giới thiệu đến mọi người - những người yêu mến giáo dục về hai quyển sách: Totto-chan bên cửa sổ và Trường học sáng tạo.

Trong hai tập Podcast này mình cũng đã đặt ra và trả lời hai câu hỏi lớn về giáo dục:

1. Ngôi trường trong mơ của mọi trẻ em sẽ như thế nào?

Câu chuyện về trường Tomoe và Thầy Hiệu trường Kobayashi đã vẽ nên hình dung về một ngôi trường đáng mơ ước, nơi trẻ em được yêu thương, tôn trọng, tin tưởng và cảm thông.

Ở đó, các em không bị gò bó trong những khuôn khổ và đánh giá cứng nhắc mà thay vào đó, các em được thỏa sức sáng tạo, thể hiện bản thân và sống hòa hợp nhờ có tấm lòng nhân hậu và sự hiểu biết sâu sắc về trẻ em của Thầy Hiệu trưởng.

2. Giáo dục đang sai ở đâu?

Nhà giáo dục Ken Robinson đã giúp chúng ta hiểu về lịch sử của giáo dục để nhận ra nguồn gốc của những vấn đề của nền giáo dục trong hiện tại.

Chúng ta nhận ra rằng giống như cách mà Thầy Hiệu trưởng Kobayashi đã ứng xử với Totto-chan, hay cách mà người bác sĩ đã nhìn nhận về Gillian, mỗi đứa trẻ có những đặc điểm và tiềm năng riêng biệt cần được nuôi dưỡng một cách phù hợp. Việc thiếu đi tính cá nhân, đặt ra những tiêu chuẩn hạn hẹp và khắt khe đang làm cho giáo dục trở nên thiếu hiệu quả và không dành cho tất cả mọi người.

Trong những tập tiếp theo của Chuyện Giáo Dục, mình sẽ cùng mọi người đi xa hơn trong hành trình tìm hiểu những tư tưởng và giải pháp mà những nhà giáo dục nổi tiếng và những người đấu tranh cho cuộc sống của trẻ em trên thế giới đã và đang thực hiện.

🌻 Dưới đây là chủ đề của các tập Podcast trong những tháng tới:

- Tháng 8: Giáo dục Montessori

- Tháng 9: Giáo dục Reggio Emilia

- Tháng 10: Giáo dục Steiner/Waldorf

- Tháng 11: Giáo dục Phần Lan

- Tháng 12: Giáo dục dựa trên Giao tiếp Phi bạo lực/ Giao tiếp trắc ẩn (NVC)

Trong mỗi tập, Chuyện Giáo Dục sẽ giới thiệu về nguồn gốc hình thành, những nền tảng triết lý và một số thực hành cơ bản của mỗi tiếp cận giáo dục dựa trên những quyển sách đã được chọn lọc.

Mình có một niềm tin rằng để đưa những tiếp cận giáo dục này vào cuộc sống một cách hiệu quả cần có những hiểu biết sâu sắc từ những vấn đề cơ bản chứ không chỉ là những kỹ thuật, thực hành bề mặt.

Và mình cũng tin rằng có những cách đơn giản, gần gũi để mọi người có được những hiểu biết này, đặc biệt là thông qua những câu chuyện kể mang lại những ấn tượng và cảm xúc chân thật. Đây cũng sẽ là cách mà mình dẫn dắt việc giới thiệu và phân tích về những quyển sách tiêu biểu cho mỗi tiếp cận giáo dục trên.

Do đó những tập Podcast sắp tới của Chuyện Giáo Dục rất phù hợp cho tất cả những ai chưa biết hoặc mới tìm hiểu về những tiếp cận giáo dục trên, đặc biệt là cha mẹ của các bạn nhỏ muốn tìm kiếm hay tạo ra cho con mình một môi trường giáo dục thích hợp.

Với những giáo viên và những người thực hành chuyên nghiệp, đây cũng sẽ là một cơ hội để mọi người chiêm nghiệm lại về tiếp cận giáo dục mà mình đang theo đuổi và hiểu thêm về những tiếp cận khác.

🕗 Các tập Podcast sẽ được đăng tải vào 20h00 - THỨ NĂM ĐẦU TIÊN CỦA MỖI THÁNG. Mỗi tập dài tối đa 30 phút, hoàn toàn miễn phí và không có quảng cáo.

➡️TẬP 3 về Giáo dục Montessori sẽ được đăng tải vào tối ngày mai, 01/08 (Thứ năm).

Mong mọi người hãy đón xem và nếu có thể, hãy chia sẻ với những người thân, bạn bè, đồng nghiệp đang có sự quan tâm về giáo dục cho trẻ em về chuỗi Podcast này.

Biết ơn mọi người thật nhiều. Chúc mọi người có một ngày an lành!

--------

𝑳𝒊𝒏𝒉 𝑯𝒐̂̀ - 𝑻𝒉𝒆 𝑴𝒂𝒓𝒗𝒆𝒍𝒍𝒆𝒓

Tiến sĩ Giáo dục học

Trong nhiều quyển sách self-help và một số khóa học hiện nay về “chữa lành” đang tồn tại một thông điệp mình thấy rất đáng lo ngại: Bạn không thể thay đổi người khác mà chỉ có thể thay đổi chính mình.

Một cô gái mới bước vào hôn nhân sẽ được rất nhiều các chị, các mẹ căn dặn rằng: Con đừng nghĩ con có thể thay đổi được chồng của mình. Đó chỉ là mơ mộng và ảo tưởng!

Thông điệp này nghe qua có vẻ rất văn minh, tiến bộ, giúp giải thoát bản thân mình khỏi những kỳ vọng không hợp lý về người khác, trở nên độc lập, tự chủ hơn trong cuộc sống. Tuy nhiên, rất nhiều người vận dụng thông điệp này theo 3 cách sau đây:

Khi tôi không hài lòng về một ai đó và tôi nghĩ là tôi không thể thay đổi được họ, cho nên tôi:

1) Chờ họ tự nhận ra vấn đề và thay đổi

2) Cố gắng chấp nhận tình hình và tự mình xoay sở

3) Kết thúc mối quan hệ

Cả ba cách hành động này đều có một “lợi ích” chung đó là: Không cần phải giao tiếp, đối thoại: hoặc là họ tự thay đổi hoặc là tôi tự thay đổi cảm xúc và hành vi của mình.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc sẽ không có những cuộc tranh luận, cãi vã mệt mỏi, không có những lời nói làm tổn thương nhau.

Chúng ta chấp nhận, tôn trọng nhau như phiên bản hiện tại của mỗi người và nếu không chấp nhận được thì chúng ta rời xa nhau. Đơn giản như vậy và cuộc sống sẽ rất nhẹ nhàng. Không ai ràng buộc, kiểm soát ai.

Tuy nhiên, thực tế thì trong các mối quan hệ, đặc biệt là những mối quan hệ thân thiết như gia đình, cách làm này trở nên cực kỳ khó khăn và tạo nên những môi trường không lành mạnh.

-------

TRÒ CHƠI CÓ TỔNG BẰNG KHÔNG

Ngay cả với những người thân thiết nhất với chúng ta, những đứa trẻ mà chúng ta tự tay nuôi dưỡng hay những người mà chúng ta tự chọn lựa để trở thành người yêu hay vợ/chồng của mình thì vẫn luôn có rất nhiều những ý muốn trái ngược nhau diễn ra hằng ngày.

[Tối nay anh muốn đi ăn lẩu còn em muốn đi ăn cơm tấm. Mẹ muốn con dọn dẹp phòng ngay còn con thì chỉ muốn chơi game. Em muốn anh dành thêm thời gian đi chơi với gia đình còn anh muốn dành thời gian để đi gặp gỡ đối tác, phát triển sự nghiệp của mình. Ba muốn con học piano còn con chỉ thích học đánh trống.]

Trong thế giới của những ý muốn này, mà về bản chất theo Tiến sĩ Tâm lý Marshall Rosenberg gọi, đó là thế giới của những MỆNH LỆNH (Demand), các mối quan hệ trở thành những cuộc chiến giữa mệnh lệnh của người này và mệnh lệnh của người khác.

Và khi đưa ra mệnh lệnh, chúng ta sợ hãi bị từ chối. Khi bị từ chối, chúng ta hoặc là từ bỏ điều chúng ta muốn, hoặc là từ bỏ điều người khác muốn, hoặc chúng ta từ bỏ mối quan hệ của cả hai.

------

Ý MUỐN GIỐNG NHƯ MỘT CỦ HÀNH

Trong thế giới của NVC (Giao tiếp Phi Bạo Lực | Giao tiếp Trắc ẩn), trong thế giới của những NHU CẦU thì khác, chúng ta không cần phải chiến đấu với nhau, không cần sợ hãi việc bị từ chối và không cần phải từ bỏ chính mình, từ bỏ người khác hay từ bỏ nhau.

Hãy hình dung những gì chúng ta muốn như một củ hành.

Lớp ngoài cùng là những ý muốn mà chúng ta thường nói với nhau: ăn lẩu hay ăn cơm, dọn dẹp phòng hay chơi game, đi chơi với gia đình hay đi giao thiệp, học piano hay học trống.

Chúng ta rất khó để đồng tình với nhau ở lớp ngoài cùng này.

Nhưng khi lột dần lớp vỏ này ra thì sâu bên trong của từng ý muốn này là những nhu cầu rất hợp lý mà chúng ta luôn có thể đồng tình với nhau.

Lấy ví dụ về việc dọn dẹp phòng. Khi mẹ nói với con rằng: “Con dọn dẹp phòng ngay đi!” thì đằng sau đó là nhu cầu về sự trật tự, nhu cầu về sự an tâm, nhu cầu về việc được lắng nghe, được tôn trọng của mẹ.

Khi con nói với mẹ rằng: “Không! Con đang chơi game!”, thì đằng sau đó là nhu cầu về việc vui chơi, về không gian, về sự tin tưởng, về sự tự do, tự chủ của con.

Nhưng chúng ta thường không giao tiếp với nhau bằng NGÔN NGỮ CỦA NHU CẦU mà chỉ giao tiếp với nhau bằng MỆNH LỆNH, bằng những ý muốn bên ngoài.

------

LUÔN CÓ NHIỀU HƠN MỘT CÁCH THỨC

Có nhiều CÁCH THỨC (Strategy) khác nhau để đáp ứng một NHU CẦU.

Nhưng đáng tiếc là chúng ta thường chỉ suy nghĩ theo một cách thức duy nhất, đưa ra mệnh lệnh và BÁM CHẤP lấy cách thức này cho đến cuối cùng.

Để đáp ứng nhu cầu về sự trật tự của người mẹ có những cách thức nào?

Ví dụ như mẹ và con cùng nhau dọn dẹp, dọn dẹp sau 10 phút nữa, dọn dẹp sau khi con chơi xong, dọn một phần của căn phòng và dọn tiếp phần còn lại vào ngày mai, dọn những thứ làm căn phòng lộn xộn nhất và để yên những thứ còn lại không quá quan trọng.

Nhưng người mẹ quyết định chỉ đưa ra một mệnh lệnh duy nhất: “Con dọn dẹp phòng ngay đi!”.

Điều này hoàn toàn mâu thuẫn với nhu cầu của đứa con về sự tin tưởng, tự do và tự chủ. Ngay cả khi đứa con có ý thức được rằng nên dọn dẹp phòng, con cũng hình thành cảm giác muốn kháng cự và nói: “Không” ngay lập tức.

Trong một tình thế giằng co như thế này, rõ ràng lời khuyên từ những quyển sách self-help có vẻ như thật hữu ích: Đừng trông mong gì con sẽ thay đổi cái sự lười biếng và ngang bướng của mình. Mẹ không thích nhà cửa bừa bãi, mẹ tự đi dọn, không có gì tranh cãi.

Nhưng thực tế là khi mẹ bắt đầu dọn vào những đồ đạc riêng tư của con thì con nổi nóng lên vì thấy bị xâm phạm vào quyền cá nhân và yêu cầu mẹ ra khỏi phòng, đóng sầm cửa lại.

Những sự việc như thế này nếu tiếp tục chồng chất lên nhau và ngày càng nghiêm trọng, không sớm thì muộn, con cũng muốn ngắt kết nối với mẹ, tìm cho mình một không gian riêng, không cần cãi nhau mãi với mẹ vì tin là mẹ không bao giờ có thể thay đổi để hiểu được con cần gì.

------

Nếu không đưa ra MỆNH LỆNH và cũng không MẶC KỆ nhau thì ta sẽ nói gì với nhau?

Ta sẽ đưa ra ĐỀ NGHỊ (Request)

Đề nghị là việc ta nói rõ với người khác về cảm xúc, nhu cầu của mình, gợi ý một cách thức để đáp ứng nhu cầu và sẵn sàng thảo luận về những cách thức khác nhau để đáp ứng nhu cầu đó.

Thay vì mẹ ra lệnh cho con rằng: “Con dọn dẹp phòng ngay đi!”, thì mẹ đề nghị: “Hôm nay mẹ cảm thấy mệt và lo âu, mẹ có một nhu cầu về việc nhìn thấy mọi thứ trong nhà có sự trật tự, mẹ muốn an tâm là con hay những thành viên khác trong nhà sống trong một không gian sạch sẽ và thoải mái. Mẹ đề nghị là con dọn phòng của mình được không?”

Cách nói này giúp người con hiểu được rõ ràng rằng đằng sau việc mẹ mình muốn mình dọn phòng là nhu cầu gì, đồng ý với những nhu cầu đó và mở ra nhiều khả năng để con suy nghĩ xem có thể giúp mẹ đáp ứng nhu cầu này như thế nào mà vẫn đáp ứng được những nhu cầu hiện tại của mình.

Con có thể nói lại: “Hiện tại con đang bận và cần thêm thời gian để chơi xong ván này nhưng sau khi con chơi xong con dọn dẹp có được không mẹ?”

Người mẹ suy nghĩ và thấy rằng cách làm này vẫn có thể đáp ứng nhu cầu của mình, còn việc làm ngay lập tức hay không thật sự không quan trọng đến vậy cho nên mẹ đồng ý với con.

Mẹ và con “cùng thắng” vì nhu cầu của ai cũng được đáp ứng, đặc biệt là nhu cầu được lắng nghe và tôn trọng.

------

Với cùng một tiếp cận như vậy, nhiều người thực hành NVC và bản thân mình đã giải quyết được những “mâu thuẫn”, những khác biệt rất lớn với những người xung quanh.

Trong hành trình đó, mỗi người đều có sự thay đổi khác hẳn với điểm xuất phát ban đầu. Mỗi người đều trở thành phiên bản hòa hợp hơn với nhau nhờ có sự đồng hành, đối thoại cùng nhau.

Tạo nên sự thay đổi với chính mình và với thế giới xung quanh là một ưu thế tiến hóa độc đáo của loài người, đừng từ bỏ khả năng này chỉ vì bạn không muốn hoặc ai đó nói với bạn rằng bạn không thể/không nên làm điều đó, quan trọng là cách làm.

Dù có khó, nhưng là có thể.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ Giáo dục học

Hay những đứa trẻ mà bạn biết chỉ đơn giản là không thích đến trường?

Trường học đã và đang sai ở đâu? Giáo dục đang sai ở đâu? Vì sao chúng ta cần một cuộc cách mạng thật sự trong giáo dục?

Câu nói này làm mình cực kỳ ấn tượng với sự thẳng thắn của nó.

Tác giả của câu nói này không ai khác chính là Sir Ken Robinson - một trong những Nhà Giáo dục nổi tiếng nhất thế giới, một “Hiệp sĩ Giáo dục” rất dũng cảm, rất hài hước và cũng cực kỳ thẳng thắn, đã dùng cả sự nghiệp của mình để rung lên hồi chuông cảnh tỉnh về cách mà các trường học đang lãng phí những tiềm năng vốn có của mỗi đứa trẻ.

Tập 2 của Podcast Chuyện Giáo Dục sẽ giới thiệu đến mọi người một quyển sách rất quan trọng nữa của lĩnh vực Giáo dục.

Quyển sách của hai tác giả Sir Ken Robinson và Lou Aronica với tên gọi là: Trường học Sáng Tạo – Cuộc cách mạng từ gốc rễ chuyển hóa Giáo dục [Creative Schools: The Grassroots Revolution That's Transforming Education]

Podcast lần này gồm 6 phần - dẫn dắt hành trình tìm hiểu gốc rễ của một căn bệnh mà nhiều nền giáo dục đang gặp phải - một căn bệnh mà bản thân mình cũng đã xác định rằng mình sẽ dành cả cuộc đời để đấu tranh và tìm ra phương thuốc chữa trị. Mọi người hãy cùng mình tìm hiểu xem căn bệnh này là gì nhé:

1. Trường học có giết chết sự sáng tạo không?

2. Em có bình thường không?  

3. Nền văn minh đang trong một cuộc rượt đuổi giữa giáo dục và thảm họa.

4. Nhà trường hay là nhà máy?

5. Giáo dục giống như việc trồng một cái cây.

6. Làm thế nào để những bông hoa mọc được trên Thung lũng Chết?

Sau khi nghe xong, rất mong mọi người hãy để lại bình luận về một điều, một hình ảnh hay một ý tưởng mà mọi người thấy ấn tượng nhất trong tập Podcast lần này và chúng ta sẽ cùng thảo luận sâu hơn về điều đó nhé!

--------

Linh Hồ

Tiến sĩ Giáo dục học

Hôm qua mình đến tham quan cửa hàng Nitori thứ hai vừa được khai trương ở Việt Nam.

Dù đã lang thang nhiều cửa hàng IKEA hay các thương hiệu bán đồ nội thất và gia dụng ở các nước trên thế giới, mình vẫn thật sự ngưỡng mộ tư duy và cách mà cửa hàng Nhật này [Giáo dục Khách hàng] về những sản phẩm của họ.

Mình quan sát thấy có hai nhóm khách hàng đến cửa hàng.

1. Một là nhóm rất hiểu mình muốn gì, có kiến thức và có đầy động lực để mua chính xác món đồ đó.

2. Hai là nhóm cũng không có dự định gì cụ thể, cũng không có động lực để mua gì, chỉ đi tham quan, cưỡi ngựa xem hoa là chủ yếu.

Theo mình thấy thì nhóm khách hàng thứ hai chiếm đa số.

Nếu không có chiến lược hiệu quả thì rất nhiều khách hàng sẽ bước ra khỏi cửa hàng mà không mua gì, cũng không mang theo dự định sẽ mua gì trong tương lai.

Khi bước vào cửa hàng, mình cũng nằm trong nhóm số hai này - nhóm có một cái [đầu rỗng] và một [trái tim lạnh lẽo].

Nhưng mình cảm thấy rất ngạc nhiên trước những điều tưởng chừng như nhỏ bé mà thương hiệu Nhật Bản này đã dùng để thuyết phục mình rời cửa hàng với một xe đẩy toàn những thứ mình không hề có dự định mua từ trước.

Đương nhiên thì chất lượng của sản phẩm cũng là một yếu tố quyết định. Nhưng điều mình muốn nói ở đây là: Tư duy [GIÚP KHÁCH HÀNG VƯỢT KHÓ].

➡️ Ở quầy bán nệm, cửa hàng biết rằng người tham quan sẽ có nhu cầu nằm thử nệm, đôi khi chỉ vì tò mò chứ không phải vì có nhu cầu thật sự. Nhưng sự tò mò đơn thuần này không đủ để họ vượt qua một trở ngại nho nhỏ: phải cởi giày ra trước khi lên thử nệm.

Một cửa hàng nệm nào đó khác vì muốn bảo vệ những chiếc nệm của mình sẽ cho rằng việc cởi giày là nhiệm vụ và phép lịch sự của người mua.

Nhưng ở Nitori thì họ quyết định giải quyết vấn đề vướng mắc này là nhiệm vụ của chính cửa hàng nên họ bố trí thêm một tấm phủ ở ngay vị trí để chân với một dòng chữ kèm theo là “Thử nệm mà vẫn mang giày”.

➡️ Khi đến khu vực bán gối, cửa hàng hiểu rằng khách hàng sẽ có nhu cầu thử gối. Nhưng những chiếc gối bày dọc theo các kệ nằm thẳng đứng thì không phù hợp để thử. Nên họ bố trí ngay bên cạnh một chiếc giường gọi là “Giường Thử Gối”.

➡️ Ở khu vực bán các loại thảm cho nhà tắm, sản phẩm đặc biệt của họ là những chiếc thảm thấm nước cực nhanh bằng đá, bằng gốm, bằng diatomite.

Cửa hàng hiểu rằng khách hàng sẽ gặp khó khăn trong việc hình dung được khái niệm “thấm nước nhanh” này là như thế nào và khác gì so với các loại thảm vải thông thường. Do đó ở mỗi loại thảm, cửa hàng bố trí một tấm thảm nhỏ để thử nghiệm, bên cạnh đó là một bình xịt nước.

Mình quan sát thấy hai người bạn thích thú đứng thử xịt nước vào từng tấm thảm và nhìn thấy những vệt nước nhanh chóng thấm hút vào mặt thảm và reo lên: “Nó thấm nhanh chưa kìa!”.

Nếu chỉ để một biển tên nhỏ ghi chữ “Thảm thấm nước nhanh” mà không có cách thử nghiệm này thì bao nhiêu người chưa bao giờ nghe đến sẽ hiểu được đây là sản phẩm gì chứ đừng nói đến việc là muốn mua.

➡️ Và cuối cùng trước khi đến quầy tính tiền là quầy bán thảm nhà bếp – những chiếc thảm dài thường đặt ở khu vực bồn rửa chén.

Cửa hàng hiểu rằng khách hàng sẽ gặp khó khăn trong việc hình dung ra kích thước của những tấm thảm. Thế nào là dài 120 cm, thế nào là dài 180 cm?

Vậy là họ quyết định vẽ ngay trên mặt sàn ở khu vực phía dưới kệ thảm các hình chữ nhật tương ứng với các loại kích thước thảm.

Như vậy thì chỉ cần đứng vào các ô hình chữ nhật này là khách hàng có thể hình dung được kích thước thảm so với cảm giác bàn chân và không gian thật, mà không cần quan tâm lắm đến độ dài thật sự là bao nhiêu cm.

Những điều nhỏ bé như thế này giúp khách hàng [VƯỢT KHÓ] trong quá trình tìm hiểu và trải nghiệm sản phẩm.

Với mình Giáo Dục hiệu quả cũng cần tuân thủ theo nguyên tắc này.

Mình cực kỳ không thích quan điểm cho rằng việc học tập là phải khó khăn, người học phải có quyết tâm học tập, phải có định hướng học tập rõ ràng, phải có đủ năng lực ngay từ đầu, phải “trầy da tróc vẩy” để học được cái mình muốn học thì việc học mới hiệu quả.

100 người học thì mình tin chỉ nhiều lắm là 10 người thuộc dạng này. Vậy 90 người học còn lại thì sao? Họ không xứng đáng để được học vì không chịu được “khổ”, không “đủ khả năng”?

Tri thức không chỉ dành cho giới tinh hoa, cho 10% những người tốt nhất, 10% người sẵn sàng và chỉ 10% này là đủ làm cho thế giới tốt đẹp hơn.

Nhiệm vụ của người làm giáo dục là san sẻ gánh nặng, san sẻ những khó khăn của người học trong hành trình tìm ra ý nghĩa của việc học và "làm ấm" lên tình yêu của mình với việc học.

“Khi bạn sẵn sàng thì Người Thầy sẽ xuất hiện”. Điều này cũng đúng.

Nhưng khi bạn chưa sẵn sàng thì Người Thầy tốt cũng nên có mặt và giúp cho bạn sẵn sàng hơn.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Mình đã dành nhiều thời gian chơi cùng với một bạn nhỏ từ khi bạn 2-3 tuổi, cho đến nay là bạn đã gần 10 tuổi. Phải thú nhận là có một câu nói của bạn làm mình thấy khá “đau đầu”: “Chơi với con!”, “Chơi với con!”.

Vừa ngừng một trò chơi xong là ngay lập tức, không ngừng nghỉ bạn lại nói: “Chơi với con!” và muốn chuyển sang một trò chơi mới.

Bạn nhỏ là một cô bé rất nhiều năng lượng, thích trải nghiệm, khám phá, rất thích tương tác với người khác và có một điều nữa làaaa: rất thích chơi với mình!

Điều này rất tuyệt vời nhưng chắc mọi người cũng hiểu, vấn đề là không phải lúc nào người lớn cũng có đủ năng lượng và có đủ thời gian để liên tục chơi, và đôi khi chỉ đơn giản là cạn kiệt ý tưởng để bày ra những trò chơi mới.

Tháng 6 là tháng vui chơi của các em bé thiếu nhi và mấy ngày gần đây có nhiều bài chia sẻ của các chị, các bạn trong lĩnh vực giáo dục về đề tài vui chơi với con, đặc biệt là “chơi tự do” nên mình cũng muốn chia sẻ một chút kinh nghiệm và quan điểm của mình:

Có nhiều cách thức vui chơi khác nhau bên cạnh việc ra ngoài chơi thể thao, đi công viên, siêu thị, sử dụng thiết bị điện tử hoặc thiết kế, bày ra những trò chơi cần nhiều sự sắp đặt.

Theo mình thì để giảm tải áp lực cho ba mẹ và cho con tiếp thu “đủ các loại chất dinh dưỡng” từ việc vui chơi, ba mẹ có thể LUÂN PHIÊN THAY ĐỔI giữa những cách chơi với con và đặc biệt là gắn việc chơi với những hoạt động trong cuộc sống.

Có 5 CÁCH THỨC CHƠI ba mẹ có thể thử nghiệm:

1. ⛓️CHƠI SONG SONG (Parallel Play)

Chơi song song là một giai đoạn chơi quan trọng trong tuổi thơ, đặc biệt của các em bé mới biết đi (1-3 tuổi). Ở giai đoạn này, các con dành rất nhiều thời gian để chơi độc lập ngay cả khi có em bé hay người lớn khác trong cùng một không gian.

Khi chơi song song, mỗi em bé làm việc của riêng mình và hầu như không tương tác, trao đổi với nhau.

Tuy nhiên, cách chơi này không nhất thiết chỉ diễn ra trong một giai đoạn nhất định mà có thể kéo dài cả tuổi thơ của con và ngay cả khi con đã lớn.

Khi con ngồi đọc sách, làm bài tập hay thực hiện một hoạt động độc lập nào đó thì ba mẹ cũng ngồi gần con đọc sách của mình hoặc làm việc trên máy tính hay những công việc khác.

Dù không cùng chơi với nhau nhưng sự hiện diện của ba mẹ ở ngay bên cạnh con, đôi khi tương tác ngắn với con, sẽ mang lại một cảm giác an tâm và giúp con có động lực duy trì việc con đang làm trong khoảng thời gian lâu hơn.

Hãy hình thành cho con ý niệm, thói quen về một khoảng thời gian cố định trong ngày mà cả nhà sẽ cùng hoạt động “song song” với nhau. Đây sẽ là những khoảng thời gian rất quý giá để ba mẹ làm công việc riêng của mình.

2. 👀 CHƠI QUAN SÁT (Onlooker Play)

Một dạng thức chơi khác là con có thể ngồi quan sát ba mẹ làm việc và trò chuyện, thảo luận hoặc mô tả lại quá trình ba mẹ đang thực hiện công việc. Đó có thể là nấu ăn, trồng cây, ủi quần áo hay rất nhiều những việc khác mà ba mẹ phải làm trong ngày.

Trong quá trình làm việc của mình, ba mẹ có thể đặt ra những câu hỏi, yêu cầu cho con quan sát.

Ví dụ, nếu ba mẹ đang nấu ăn, có thể mời con chú ý đến các bước thực hiện như: [“Con xem mẹ rửa rau như thế nào nhé! Mẹ cần những dụng cụ gì? Mẹ rửa rau bao nhiêu lần? Trước khi rửa rau thì mẹ làm gì? Sau khi rửa rau thì mẹ làm gì?”]

Sau khi thực hiện xong công việc, ba mẹ hãy trao đổi lại với con xem con đã quan sát được những gì, hỏi thêm con những câu hỏi để mở rộng suy nghĩ của con.

Với một số bé đã có khả năng vẽ, ba mẹ có thể gợi ý con vừa quan sát, vừa vẽ lại những gì con nhìn thấy. Sau khi quan sát xong, ba mẹ cũng có thể cùng con vẽ/ viết lại quy trình từng bước của công việc ba mẹ đã làm thành những hướng dẫn cho chính con hoặc cho các bạn của con.

Như vậy, con vừa có một việc làm riêng của mình, học thêm những kỹ năng quan trọng mà vẫn giữ được kết nối với ba mẹ, hiểu công việc của ba mẹ hơn và tạo ra những sản phẩm cụ thể có ý nghĩa với gia đình và cộng đồng.

3. 🧹CHƠI HỢP TÁC (Cooperative Play)

Với một số công việc, ba mẹ có thể phân chia nhiệm vụ để con hoàn thành cùng với mình. Điều quan trọng là tạo ra một bầu không khí để con thấy rằng công việc này ý nghĩa và thú vị chứ không chỉ là nghĩa vụ, mang tính nhàm chán, áp đặt.

Ba mẹ có thể đưa ra một danh sách những công việc cần làm phù hợp với khả năng của con và cho con lựa chọn xem con muốn làm gì. Các em bé rất thích có được sự tự chủ trong việc lựa chọn, ra quyết định.

Ba mẹ có thể làm mẫu, hướng dẫn cho con cách làm và một số nguyên tắc quan trọng khi làm công việc đó, rồi để cho con được làm một cách thoải mái trong khuôn khổ những nguyên tắc này.

Ví dụ như khi chăm sóc, dọn dẹp nhà cửa, ba mẹ có thể đưa ra danh sách các công việc như lau đồ chơi, lau bàn, hút bụi, tưới cây để con chọn lựa. Với việc tưới cây, ví dụ, các bé sẽ rất thích nếu ba mẹ có một số que để đánh dấu việc cây đã được tưới xong (que có dán hình mặt cười/hình giọt nước).

Việc làm càng có những bước làm cụ thể và được hướng dẫn như một “nghi thức trang trọng, quan trọng” và đồng thời lồng ghép vào những chi tiết thú vị sẽ làm cho các bé thấy yêu thích và hình thành thói quen phụ giúp công việc trong gia đình.

4. 🖍️CHƠI SÁNG TẠO ĐỘC LẬP (Creative Play)

Các em bé là những nhà nghiên cứu, nhà sáng tạo và là những nghệ sĩ rất thích thử nghiệm những điều mới mẻ.

Do đó có rất nhiều hoạt động chơi đặc biệt là liên quan đến nghệ thuật như sử dụng màu sáp, màu nước, đất sét, sử dụng nhạc cụ, con rối hoặc những chất liệu trong cuộc sống (viên đá, lá cây, giấy, giấy bìa) để bé tự tạo ra những sản phẩm sáng tạo của riêng mình một cách độc lập và say mê.

Ba mẹ có thể hướng dẫn con những kỹ thuật cơ bản để sử dụng các công cụ, vật liệu này và rồi sau đó để cho con tự do sử dụng chúng để kể lại những câu chuyện, tạo ra những tác phẩm theo ý muốn, góc nhìn của con.

Ba mẹ cũng có thể thảo luận với con về chủ đề, mục đích cho những tác phẩm này nhưng hãy để con là người làm chủ hành trình sáng tạo của mình.

Mình sẽ có một bài viết cụ thể hơn về cách chơi này nhé!

5. ♟️CHƠI TƯƠNG TÁC CÓ LUẬT LỆ (Structured Play)

Khi ba mẹ không đủ năng lượng hay tạm hết các ý tưởng, thì việc cùng con chơi những trò chơi tương tác có luật lệ rõ ràng như Boardgames hay các trò chơi đố như Nối Từ, Liệt Kê, I Spy, Simon Says, cũng có thể là những lựa chọn hợp lý, đặc biệt là với các bé lớn từ độ tuổi tiểu học trở đi.

Những trò chơi đố nhau chỉ sử dụng việc suy nghĩ và trò chuyện là “món ăn yêu thích” của mình và các bạn nhỏ khi đi bộ, đi xe, khi chờ khám bệnh và bất kì khi không có việc nào khác có thể làm được.

Ngay cả trong chính những trò chơi có luật lệ này luôn có không gian để cho con sáng tạo và thử nghiệm nên các bé cũng rất thích và có thể tập trung được rất lâu.

----

Với những cách chơi trên đây, việc chơi không cần phải tách biệt ra khỏi cuộc sống của cả gia đình, không cần sử dụng các thiết bị điện tử, ba mẹ có thể vừa chơi với con vừa làm những công việc khác.

Hy vọng những gợi ý này sẽ giúp giải đáp phần nào những trăn trở của ba mẹ về việc chơi với con, có thêm nhiều món ăn mới để “đổi món” cho cả gia đình.

Chúc Ba Mẹ và các em bé có một mùa hè thật vui và ý nghĩa nhé!

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Nếu có ai hỏi mình nên đọc quyển sách nào để bước vào thế giới giáo dục thì có lẽ mình sẽ không ngần ngại mà giới thiệu ngay quyển sách Totto-chan bên cửa sổ.

Theo bạn, một ngôi trường trong mơ nơi mỗi ngày đến trường đều thật sự là một ngày vui liệu có tồn tại hay không?

Nếu bạn cũng giống như mình trước đây, cảm thấy rằng trường học thật khó để trở thành một nơi vui vẻ và thú vị, thì có lẽ quyển sách đã có tuổi đời hơn 40 năm này của tác giả Kuroyanagi Tetsuko có thể làm thay đổi suy nghĩ của bạn đấy!

Mỗi chương sách trong quyển sách nhỏ này như một lát cắt sinh động về ngôi trường Tomoe và cuộc sống của cô bé Totto-chan khi theo học tại trường. Theo dõi từng trang sách, bạn sẽ học được rất nhiều điều về thế giới tâm hồn của trẻ thơ, cách các bạn nhỏ quan sát và tư duy về cuộc sống.

Thầy Hiệu trưởng Kobayashi đã làm như thế nào để mỗi ngày đến trường của các em học sinh trường Tomoe đều là một ngày vui đến nỗi cô bé Totto-chan của chúng ta nhất định phải dậy sớm nhất nhà, sửa soạn hết mọi thứ, và ngồi đợi để chỉ mong được đến trường càng sớm càng tốt?

Hãy cùng Chuyện Giáo Dục khám phá quyển sách này và tìm hiểu xem một ngôi trường được xem là trong mơ của mọi trẻ em sẽ như thế nào nhé!

Bạn có thể xem tập Podcast này trên Youtube hoặc nghe trên Substack, Spotify, Apple Podcasts. Dù là trên nền tảng nào, mình cũng rất mong được lắng nghe những chia sẻ, cảm nhận của bạn về tập Podcast lần này.

Chúc bạn có một ngày an lành!

Linh Hồ,

Tiến sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

"Bé nhà mẹ Bông cũng bằng tuổi con mình mà biết đếm, biết cộng trừ đến 100 rồi mà con mình thì đếm đến 10 còn vất vả ấy!"

"Em không bao giờ cho con xem TV hay đụng vào các thiết bị điện tử của ba mẹ vì sợ ảnh hưởng đến sự phát triển trí não và khả năng giao tiếp của con!"

Ba mẹ có thấy những băn khoăn này quen thuộc không?

Khi nhắm mắt lại và hình dung về một em bé đang học Toán hay học về Công nghệ thông tin (ICT) ba mẹ sẽ nghĩ gì? Một em bé đang ngồi miệt mài làm phép cộng trừ trên trang giấy hay một em bé đang ngồi dán mắt vào màn hình máy tính, Ipad, điện thoại gõ gõ lướt lướt?

Mình nghĩ những hình ảnh như thế này đã ăn sâu vào tâm thức của thế hệ ba mẹ như bọn mình vì đó chính là cách mà chúng ta học Toán hay trải nghiệm Công nghệ thông tin trong một thời gian rất dài. Toán là khô khan khó nhằn còn thiết bị điện tử là con đường dẫn dắt đến những thứ gây nghiện không tích cực.

Nhưng có nhất định học Toán và ICT thì phải buồn chán và nguy hiểm như vậy hay không?

Mình cũng từng băn khoăn nhưng bây giờ thì mình biết là có một con đường hoàn toàn khác cho ba mẹ, cho các em bé và cho những ngôi trường muốn mang Toán và ICT vào cuộc sống của các con một cách rất TỰ NHIÊN và Ý NGHĨA.

Để đi trên con đường mới này cần sự dịch chuyển từ quan điểm dạy học thuộc lòng và thực hiện DỒN NÉN các bài tập, hoạt động để đạt được những cột mốc và thành tích sang:

[phát triển TỰ NHIÊN cho các con bằng Bàn Tay, Cái Đầu, Đôi Mắt, Cái Miệng và Trái Tim]

Điều này có nghĩa là:

1. 🖐️Từ bàn tay: Trẻ em học và hiểu về Toán học và ICT thông qua những trải nghiệm cụ thể hơn là những ý tưởng trừu tượng.

- Làm thế nào để con hiểu được phép chia có nghĩa là gì?

Con có 10 viên sỏi, làm thế nào để chia đều cho con và bạn Dâu?

Con lần lượt phân cho con 1 viên sỏi, rồi đến Dâu 1 viên sỏi, con 1 viên, Dâu 1 viên và cứ làm như thế cho đến hết tất cả sỏi. Sau đó khi đếm lại con có 5 viên sỏi, Dâu có 5 viên sỏi. Vậy là con đã thực hiện được phép chia đều cho cả 2 bạn rồi đấy.

- Làm thế nào để con hiểu lập trình có nghĩa là gì?

Bạn Nhím sẽ hóa thân thành một chú robot để vượt qua được mê cung làm từ những đồ vật/ băng dính trên mặt đất. Con sẽ là một “lập trình viên” đưa ra những hướng dẫn cho bạn như “tiến lên một bước”, “sang phải 1”, “sang trái 2 bước”.

Thông qua trò chơi, con hiểu thế nào là việc phân chia vấn đề lớn thành các bước nhỏ và suy nghĩ về thứ tự hành động để đạt được mục tiêu. Con hiểu thế nào là “điều khiển từ xa”, tập nhìn qua góc nhìn của chú robot để điều khiển được chúng. Con học cách giải quyết “lỗi” khi robot đi sai và tìm những con đường khác thay thế. Lập trình có thể được học theo cách rất đơn giản và rất “con người” như vậy!

2. 🧠Từ Cái Đầu: Toán học không phải chỉ là học đếm số và làm phép tính. ICT cũng không phải chỉ là biết cách sử dụng các thiết bị điện tử để tạo ra sản phẩm. Học Toán và ICT là học ngôn ngữ và nguyên tắc của tư duy và giải quyết vấn đề.

Ví dụ:

- Con học Toán là học về tư duy PHÂN LOẠI (Matching and Sorting): những khối gỗ màu xanh sẽ ở cùng một nhóm với nhau, còn những khối gỗ màu vàng sẽ ở cùng một nhóm khác; mặc dù con chó và con mèo cũng có bốn chân nhưng con chó thì sủa gâu gâu còn con mèo thì kêu meo meo.

- Con học Toán là học về tư duy nhận biết MÔ THỨC (Patterns): khi con nhìn thấy một chuỗi màu sắc hoặc hình dạng lặp đi lặp lại, con có thể nhận ra mô thức và dự đoán phần tiếp theo của chuỗi đó. Ví dụ, khi con thấy các khối gỗ được xếp theo mô thức đỏ - xanh - đỏ - xanh, con biết rằng màu tiếp theo sẽ là màu gì không?

- Con học toán là học về ĐO LƯỜNG (Measuring): Có nhiều hơn thì thích hơn đúng không nè? Nhưng có bao nhiêu loại nhiều hơn nhỉ? Có nhiều hơn về chiều cao, chiều rộng, về độ nặng, về tuổi tác nè, thật là đa dạng!

Để so sánh chiều cao của hai chiếc ghế mà không cần dùng thước thì con sẽ làm như thế nào? Con suy nghĩ và quyết định đặt hai chiếc ghế xuống sàn nhà và dùng bàn chân nhỏ bé của mình và phát hiện ra chiếc ghế này bằng 4 bàn chân còn chiếc ghế kia thì là 5 bàn chân rưỡi.

- Con học ICT là học về tư duy LOGIC. Chiếc bánh này màu hồng, đúng hay sai? Chiếc bánh này vị chanh đúng hay sai? Nếu chiếc bánh này vị chanh thì ba sẽ không ăn. Nếu chiếc bánh này vị trà xanh thì mẹ sẽ rất thích. Nếu hôm nay trời mưa thì chúng ta sẽ phải ở nhà. Còn nếu trời nắng thì chúng ta sẽ đi công viên chơi.

- Con học ICT là học về việc MÃ HÓA để chuyển đổi một ngôn ngữ này sang một ngon ngữ khác (Coding). Nếu A là hình vuông màu xanh, B là hình tam giác màu đỏ, v.v. Như vậy tên con trong ngôn ngữ bí mật này sẽ được viết như thế nào?

3. 👁️Từ Đôi Mắt: Khi đã hiểu về các khái niệm và vấn đề bản chất trong Toán học và ICT, ba mẹ, giáo viên và bản thân các em bé có thể đeo lên cho mình “những chiếc kính” Toán học và ICT để thấy xung quanh mình là rất nhiều những cơ hội để con tìm hiểu và thực hành.

- Khi giúp mẹ làm bếp, mẹ nhờ con [“Con hãy bỏ giúp mẹ hết những quả cà chua màu đỏ và rổ này và những quả dưa leo màu xanh vào rổ kia!’.]

- Khi con vẽ một bức tranh/bản đồ mô tả ngôi nhà của mình, ba hỏi con [“Nhà mình có bao nhiêu phòng?”, “Bên trái phòng ngủ là phòng gì?”, “Trong phòng của con có bao nhiêu cái ghế? Để đi được từ phòng ngủ sang phòng khách sẽ mất bao nhiêu bước chân?”]

- Khi chơi đóng vai, con trở thành một cô bác sĩ thú ý và các bạn sẽ là những người chủ mang thú cưng đến để khám bệnh. Con vẽ ra một bảng hướng dẫn các bước để khách hàng có thể biết quy trình khám bệnh sẽ như thế nào.

Con giả vờ dùng các máy móc như máy chụp X-quang để khám xem em chó có đang bị gãy cái chân nào không. Con giả vờ dùng máy tính để nhập vào kết quả khám bệnh, in hóa đơn cho khách hàng và ghi nhận lại thu nhập ngày hôm nay.

Con có cần đâu giấy bút và những bài tập để học những điều tuyệt vời này?

4. 👄Từ Cái Miệng: Toán và ICT chứa đựng rất nhiều ngôn ngữ mới mẻ để các em bé làm giàu vốn từ vựng của mình, có thêm nhiều cách thức để mô tả và tương tác với thế giới này.

Ba Mẹ và Giáo viên đừng ngại khi sử dụng những từ ngữ phức tạp để trò chuyện với con về những vấn đề Toán học hay Công nghệ trong đời sống hằng ngày. Có thể ngày hôm nay con chưa hiểu hoàn toàn nhưng việc sử dụng những từ ngữ đó sẽ giúp con suy nghĩ một cách rõ ràng, chính xác hơn và “nhúng” Toán và ICT sâu hơn vào cuộc sống thật.

- Hãy hỏi con: [“Con hãy đoán xem khối lượng của quả cam này sẽ như thế nào? Nó sẽ nặng hơn hay nhẹ hơn quả táo này?”]

- Hãy hỏi con: [“Con có bao giờ nhìn thấy máy in chưa? Con nghĩ nó hoạt động như thế nào? Con hãy đoán xem khi mẹ nhấn nút này thì điều gì sẽ xảy ra?”]

5. ❤️ Từ Trái Tim: Ở độ tuổi mầm non, điều con cần nhất không phải là áp lực phải biết làm những gì theo những tiêu chuẩn cụ thể (biết đếm đến bao nhiêu, biết đọc, biết viết như thế nào, biết sử dụng máy tính làm gì) mà là con thấy yêu thích cách suy nghĩ và giao tiếp thông qua ngôn ngữ Toán và ICT.

Niềm yêu thích này thắp lên một ngọn lửa nhỏ trong tim con để dẫn lối con tiếp tục bước đi trên hành trình rất dài phía trước, áp dụng những điều cơ bản con học được trong việc giải quyết những vấn đề phức tạp hơn. Con thấy vui và tự tin trong những trải nghiệm với Toán và Công nghệ chứ không phải thấy bất an, sợ hãi và buồn chán.

Với niềm vui và tâm thế tự tin là “Con làm được!” này, một thế giới mới rất diệu kỳ sẽ mở ra với con.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh

Khi thế giới này đối xử tệ với bạn, bạn sẽ làm gì?

Có một câu nói làm mình thấy rất chạm:

[Tôi sợ giao tiếp với người khác không phải vì tôi sợ cách họ ứng xử với tôi, mà thật ra là tôi sợ cách tôi phản ứng với chính mình trước những ứng xử của họ.]

Câu nói này giúp lý giải một xu hướng rất quan trọng của bản thân mình và của nhiều người khi đối diện với những điều chưa hoàn hảo của thế giới này.

Khi một điều buồn bã xảy ra, khi ai đó phê bình mình, khi ai đó nói hay làm những điều làm mình thấy tổn thương, hoặc chỉ đơn giản là họ đang cảm không thấy vui, không hài lòng, điều mình thường làm đầu tiên là “đánh” bản thân mình một trận thật đau, bằng cách phán xét, chỉ trích chính mình:

[“Mình đã nói gì sai ư? Làm gì sai ư? Vì sao mình lại nói ra, làm ra một điều ngu ngốc như thế? Vì sao mình không tinh tế hơn, không cẩn thận hơn? Đáng lý ra mình không nên làm như vậy. Mình thật là một đứa tồi tệ, ích kỷ và yếu đuối!”]

Có những trận đòn mình dành cho bản thân đau đớn, kéo dài đến mức làm mình cảm thấy ghét bỏ và ngắt kết nối với chính mình. Vài lần tệ đến mức mình không còn cảm thấy bản thân đang tồn tại nữa.

Mình cũng sợ hãi những “trận đòn tự thân” đủ để không muốn gặp ai hay làm gì có vẻ mạo hiểm. Vì nếu có bất kì điều gì xấu xảy ra, điều chờ đợi mình tiếp tục sẽ lại là những nỗi đau.

Mình chỉ muốn cuộn tròn lại, liếm láp những vết thương từ những trận đòn trước và nghĩ rằng có lẽ thế giới ngoài kia không bao giờ thuộc về mình.

Người ta vẫn hay nói rằng: “Hãy bước ra khỏi vùng an toàn đi!!!”.

Mình cũng thử. Mình đã vài lần bước ra, nhưng kết quả là lại nhận thêm những trận đòn mới. Và mình đánh bồi vào mình thêm một cái thật đau nữa bằng cách nghĩ rằng câu nói đó có lẽ chỉ dành cho những người dũng cảm và mạnh mẽ, chứ không dành cho một đứa “yếu đuối và mỏng manh” như mình.

-------

HAI CHIẾC GHẾ CỦA ĐAU BUỒN VÀ GIẬN DỮ

Trong NVC có bốn chiếc ghế để ngồi vào khi trải nghiệm một sự việc “bất như ý”. Mình nhận ra là hầu hết thời gian mình luôn ngồi vào chiếc ghế thứ nhất: Chiếc ghế của PHÊ PHÁN BẢN THÂN – chiếc ghế SÓI VÀO.

Mình nói "hầu hết" thôi vì cũng có đôi lúc mình cũng ngồi vào chiếc ghế bên cạnh – chiếc ghế SÓI RA – chiếc ghế PHÊ PHÁN NGƯỜI KHÁC.

Khi mình quá đau đớn với việc làm đau chính mình và không thể chịu thêm được nữa, để thoát khỏi nỗi đau này, mình chuyển hướng sang phán xét, chỉ trích người khác:

[“Lần này không phải lỗi của mình. Rõ ràng là người đó đã ứng xử rất sai với mình. Sao họ không nhận ra điều đó nhỉ?”]

Và trong những cơn GIẬN DỮ điên cuồng - đặc trưng của chiếc ghế Sói Ra, mình cũng nói và làm những điều không hay với những người xung quanh.

Nhưng phải chi mình ngồi mãi được ở chiếc ghế thứ hai đó thì cũng không đến nỗi quá tệ. Điều tệ hơn là sau khi “cơn giận dữ Sói Ra” qua đi, mình lại nhảy về chiếc ghế Sói Vào.

Lần này là để cho mình ăn đòn một trận vì việc mình đã dám ngồi qua cái ghế bên cạnh và làm đau người khác.

Những trận đòn “Hậu Sói Ra” này lại là những trận đòn đau và khó lành sẹo nhất. Mình chìm đắm trong sự ĐAU BUỒN và tuyệt vọng của việc dán nhãn mình là một “người xấu”– đặc trưng của chiếc ghế Sói Vào.

Hoặc là mình tệ, hoặc là người khác tệ.

Như một hệ quả tự nhiên, mình trở thành một người vô cùng CẦU TOÀN với bản thân và những người xung quanh. Vì mình biết chỉ cần một sai lầm nhỏ thôi xảy ra, mình sẽ ăn đòn, không cách này thì cách khác.

Nghe thật buồn, nhỉ?

------

THOÁT RA KHỎI NHỮNG CHIẾC GHẾ KHÔNG HỮU ÍCH

Từ khi nghiên cứu sâu hơn về Giáo dục, Tâm lý học và đặc biệt là từ khi biết đến và thực hành NVC, mình đã học được cách ngồi vào hai chiếc ghế còn lại: chiếc ghế HƯƠU VÀO và HƯƠU RA.

Thật khó để có thể diễn tả hết được việc mở ra những khả năng nay đã thay đổi cuộc sống của mình nhiều như thế nào.

Khi ngồi ở chiếc ghế Hươu Vào, mình dành sự thấu cảm vào bên trong. Mình kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của bản thân, xem tất cả những điều đang diễn ra bên trong mình là một SỰ THẬT cần được tôn trọng.

Những lời phê bình, phán xét dành cho bản thân đôi khi vẫn xuất hiện như một thói quen.

Cây roi mây chờ đánh xuống vẫn ở đó.

Nhưng mình sẽ dành sự tập trung không phải để trốn chạy hay đè nén, mà để đối diện, phân tích xem những cảm giác buồn bã, khó chịu mà mình đang trải qua là xuất phát từ nhu cầu chính đáng và hợp lý nào của mình:

[“Mình cảm thấy như thế, mình làm điều đó vì mình có nhu cầu được yêu thương, được an tâm, được kết nối chứ đâu phải vì mình ích kỷ, tham lam, ngu ngốc và yếu đuối?”]

Khi nghĩ như vậy, tự nhiên cây roi mây hóa thành một cái ôm ấm áp đầy xoa dịu. Mình không ghét bỏ nữa mà yêu thương chính mình ngay cả khi mình yếu đuối, sợ hãi và phạm sai lầm.

Cũng như vậy, khi mình có ý định phê bình, chỉ trích người khác. Mình sẽ cố gắng ngồi vào chiếc ghế Hươu Ra, dành sự thấu cảm ra bên ngoài. Mình dùng những từ vựng và cấu trúc tư duy của NVC để hiểu cho cảm xúc và nhu cầu hợp lý của người đó:

[“Họ làm điều đó có phải vì họ là một người tồi tệ không? Hay họ làm điều đó vì đến cuối cùng, họ cũng chỉ là một con người giống như mình, mong muốn những cảm giác an toàn, mong muốn được đóng góp, được công nhận, được lắng nghe?”]

Khi nghĩ như vậy, mình rút lại chiếc roi mình định đánh vào người khác. Và vì mình đã kịp làm như thế, mình không cần phải đánh mình thêm một trận nào nữa vì cái tội đánh người, hì.

Điều này có nghĩa là mình không nhất định phải luôn suy nghĩ như một thiên thần trong toàn bộ thời gian. Chỉ là mình không ngồi lâu nữa ở những chiếc ghế không thật sự hữu ích.

[Mình biết rằng mình luôn có sự lựa chọn.]

Và vì như thế, cuộc sống trở nên dễ sống hơn rất nhiều. Mình dám bước ra khỏi “vùng an toàn” nhiều hơn vì dù có té ngã, mình sẽ có một bản thân, không phải luôn luôn, nhưng thường xuyên, đầy yêu thương và dịu dàng với mình để quay về.

- Linh Hồ -
Tiến sĩ và Thạc sĩ Giáo dục học tại Vương Quốc Anh